दशरथकृत शनि स्तोत्र Dasharatha-krita Shani Stotram
राजा दशरथ का शनि-स्तोत्र: आठ श्लोकों में सूर्यपुत्र शनि को नमन, जो अशुभ स्थिति में देव, मनुष्य, पशु और देश सबको पीड़ित करते हैं और अपने वार में तिल, लोहा, नीले वस्त्र के दान से प्रसन्न होते हैं; फिर शनि के दस नाम और उनके पाठ का फल।
- देवता शनि देव
- प्रकार स्तोत्र
- भाषा संस्कृत
- परम्परा अनेक परम्पराओं में प्रचलित
- स्रोत बृहत्स्तोत्ररत्नाकर — निर्णयसागर प्रेस, बम्बई, 1912 — No. 173, printed pp. 358–359 (djvu 362–363)
प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||ശ്രീഗണേശായ നമഃ ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
श्री गणेश को नमस्कार।
अस्य श्रीशनैश्चरस्तोत्रस्य । दशरथ ऋषिः । शनैश्चरो देवता । त्रिष्टुप्छंदः । शनैश्चरप्रीत्यर्थं जपे विनियोगः ।asya śrīśanaiścarastotrasya | daśaratha ṛṣiḥ | śanaiścaro devatā | triṣṭupchaṃdaḥ | śanaiścaraprītyarthaṃ jape viniyogaḥ |അസ്യ ശ്രീശനൈശ്ചരസ്തോത്രസ്യ । ദശരഥ ഋഷിഃ । ശനൈശ്ചരോ ദേവതാ । ത്രിഷ്ടുപ്ഛംദഃ । ശനൈശ്ചരപ്രീത്യര്ഥം ജപേ വിനിയോഗഃ ।
इस श्लोक/पद का अर्थ
इस शनैश्चर स्तोत्र के ऋषि दशरथ, देवता शनैश्चर और छन्द त्रिष्टुप हैं; इसका जप शनि की प्रसन्नता के लिए किया जाता है।
श्लोक 1
कोणोंऽतको रौद्रयमोऽथ बभ्रुः कृष्णः शनिः पिंगलमंदसौरिः ।koṇoṃ'tako raudrayamo'tha babhruḥ kṛṣṇaḥ śaniḥ piṃgalamaṃdasauriḥ |കോണോംഽതകോ രൌദ്രയമോഽഥ ബഭ്രുഃ കൃഷ്ണഃ ശനിഃ പിംഗലമംദസൌരിഃ ।
नित्यं स्मृतो यो हरते च पीडां तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ १ ॥nityaṃ smṛto yo harate ca pīḍāṃ tasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 1 ||നിത്യം സ്മൃതോ യോ ഹരതേ ച പീഡാം തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 1 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
कोण, अन्तक, रौद्र, यम, बभ्रु, कृष्ण, शनि, पिंगल, मन्द और सौरि: जो नित्य स्मरण किए जाने पर पीड़ा हर लेते हैं, उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 2
सुरासुराः किंपुरुषोरगेंद्रा गंधर्वविद्याधरपन्नगाश्च ।surāsurāḥ kiṃpuruṣorageṃdrā gaṃdharvavidyādharapannagāśca |സുരാസുരാഃ കിംപുരുഷോരഗേംദ്രാ ഗംധര്വവിദ്യാധരപന്നഗാശ്ച ।
पीड्यंति सर्वे विषमस्थितेन तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ २ ॥pīḍyaṃti sarve viṣamasthitena tasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 2 ||പീഡ്യംതി സര്വേ വിഷമസ്ഥിതേന തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 2 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
देवता और असुर, किम्पुरुष और नागराज, गन्धर्व, विद्याधर और पन्नग, ये सब उनके प्रतिकूल स्थान में होने पर पीड़ित होते हैं: उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 3
नरा नरेंद्राः पशवो मृगेंद्रा वन्याश्च ये कीटपतंगभृंगाः ।narā nareṃdrāḥ paśavo mṛgeṃdrā vanyāśca ye kīṭapataṃgabhṛṃgāḥ |നരാ നരേംദ്രാഃ പശവോ മൃഗേംദ്രാ വന്യാശ്ച യേ കീടപതംഗഭൃംഗാഃ ।
पीड्यंति सर्वे विषमस्थितेन तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ ३ ॥pīḍyaṃti sarve viṣamasthitena tasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 3 ||പീഡ്യംതി സര്വേ വിഷമസ്ഥിതേന തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 3 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
मनुष्य और राजा, पशु और सिंह, वन के जीव, कीड़े, पतंगे और भौंरे, ये सब उनके प्रतिकूल स्थान में होने पर पीड़ित होते हैं: उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 4
देशाश्च दुर्गाणि वनानि यत्र सेनानिवेशाः पुरपत्तनानि ।deśāśca durgāṇi vanāni yatra senāniveśāḥ purapattanāni |ദേശാശ്ച ദുര്ഗാണി വനാനി യത്ര സേനാനിവേശാഃ പുരപത്തനാനി ।
पीड्यंति सर्वे विषमस्थितेन तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ ४ ॥pīḍyaṃti sarve viṣamasthitena tasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 4 ||പീഡ്യംതി സര്വേ വിഷമസ്ഥിതേന തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 4 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
देश, किले और वन, सेना के शिविर, नगर और कस्बे, ये सब उनके प्रतिकूल स्थान में होने पर पीड़ित होते हैं: उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 5
तिलैर्यवैर्माषगुडान्नदानैर्लोहेन नीलांबरदानतो वा ।tilairyavairmāṣaguḍānnadānairlohena nīlāṃbaradānato vā |തിലൈര്യവൈര്മാഷഗുഡാന്നദാനൈര്ലോഹേന നീലാംബരദാനതോ വാ ।
प्रीणाति मंत्रैर्निजवासरे च तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ ५ ॥prīṇāti maṃtrairnijavāsare ca tasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 5 ||പ്രീണാതി മംത്രൈര്നിജവാസരേ ച തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 5 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
तिल, जौ, उड़द, गुड़ और अन्न के दान से, लोहे या नीले वस्त्र के दान से, और अपने दिन पर मन्त्रों से वे प्रसन्न होते हैं: उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 6
प्रयागकूले यमुनातटे च सरस्वतीपुण्यजले गुहायाम् ।prayāgakūle yamunātaṭe ca sarasvatīpuṇyajale guhāyām |പ്രയാഗകൂലേ യമുനാതടേ ച സരസ്വതീപുണ്യജലേ ഗുഹായാമ് ।
यो योगिनां ध्यानगतोऽपि सूक्ष्मस्तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ ६ ॥yo yogināṃ dhyānagato'pi sūkṣmastasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 6 ||യോ യോഗിനാം ധ്യാനഗതോഽപി സൂക്ഷ്മസ്തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 6 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जो प्रयाग के तट पर, यमुना के किनारे, सरस्वती के पवित्र जल में और गुफाओं में विद्यमान हैं, और योगियों के ध्यान में आकर भी सूक्ष्म रहते हैं: उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 7
अन्यप्रदेशात्स्वगृहं प्रविष्टस्तदीयवारे स नरः सुखी स्यात् ।anyapradeśātsvagṛhaṃ praviṣṭastadīyavāre sa naraḥ sukhī syāt |അന്യപ്രദേശാത്സ്വഗൃഹം പ്രവിഷ്ടസ്തദീയവാരേ സ നരഃ സുഖീ സ്യാത് ।
गृहाद्गतो यो न पुनः प्रयाति तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ ७ ॥gṛhādgato yo na punaḥ prayāti tasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 7 ||ഗൃഹാദ്ഗതോ യോ ന പുനഃ പ്രയാതി തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 7 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जो व्यक्ति उनके दिन पर परदेस से अपने घर लौटता है वह सुखी होता है, और जो उस दिन घर से जाता है वह फिर नहीं लौटता: उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 8
स्रष्टा स्वयंभूर्भुवनत्रयस्य त्राता हरीशो हरते पिनाकी ।sraṣṭā svayaṃbhūrbhuvanatrayasya trātā harīśo harate pinākī |സ്രഷ്ടാ സ്വയംഭൂര്ഭുവനത്രയസ്യ ത്രാതാ ഹരീശോ ഹരതേ പിനാകീ ।
एकत्रिधा ऋग्यजुःसाममूर्तिस्तस्मै नमः श्रीरविनंदनाय ॥ ८ ॥ekatridhā ṛgyajuḥsāmamūrtistasmai namaḥ śrīravinaṃdanāya || 8 ||ഏകത്രിധാ ഋഗ്യജുഃസാമമൂര്തിസ്തസ്മൈ നമഃ ശ്രീരവിനംദനായ ॥ 8 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जो स्वयम्भू ब्रह्मा के रूप में तीनों लोकों के स्रष्टा, हरि के रूप में रक्षक और पिनाकधारी शिव के रूप में संहारक हैं, जो एक होकर भी तीन रूप वाले और ऋग्, यजुः तथा साम वेद की मूर्ति हैं: उन श्री सूर्य-पुत्र को नमस्कार।
श्लोक 9
शन्यष्टकं यः प्रयतः प्रभाते नित्यं सुपुत्रैः पशुबांधवैश्च ।śanyaṣṭakaṃ yaḥ prayataḥ prabhāte nityaṃ suputraiḥ paśubāṃdhavaiśca |ശന്യഷ്ടകം യഃ പ്രയതഃ പ്രഭാതേ നിത്യം സുപുത്രൈഃ പശുബാംധവൈശ്ച ।
पठेत्तु सौख्यं भुवि भोगयुक्तः प्राप्नोति निर्वाणपदं तदंते ॥ ९ ॥paṭhettu saukhyaṃ bhuvi bhogayuktaḥ prāpnoti nirvāṇapadaṃ tadaṃte || 9 ||പഠേത്തു സൌഖ്യം ഭുവി ഭോഗയുക്തഃ പ്രാപ്നോതി നിര്വാണപദം തദംതേ ॥ 9 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जो पवित्र होकर प्रतिदिन प्रातः इस शनि-अष्टक का पाठ करता है, वह अच्छी सन्तान, पशुधन और बन्धुओं के साथ पृथ्वी पर सुख और भोग पाता है और अन्त में निर्वाण-पद प्राप्त करता है (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
श्लोक 10
कोणस्थः पिंगलो बभ्रुः कृष्णो रौद्रोंऽतको यमः ।koṇasthaḥ piṃgalo babhruḥ kṛṣṇo raudroṃ'tako yamaḥ |കോണസ്ഥഃ പിംഗലോ ബഭ്രുഃ കൃഷ്ണോ രൌദ്രോംഽതകോ യമഃ ।
सौरिः शनैश्चरो मंदः पिप्पलादेन संस्तुतः ॥ १० ॥sauriḥ śanaiścaro maṃdaḥ pippalādena saṃstutaḥ || 10 ||സൌരിഃ ശനൈശ്ചരോ മംദഃ പിപ്പലാദേന സംസ്തുതഃ ॥ 10 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
कोणस्थ, पिंगल, बभ्रु, कृष्ण, रौद्र, अन्तक, यम, सौरि, शनैश्चर और मन्द: इन नामों से ऋषि पिप्पलाद ने उनकी स्तुति की।
श्लोक 11
एतानि दश नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।etāni daśa nāmāni prātarutthāya yaḥ paṭhet |ഏതാനി ദശ നാമാനി പ്രാതരുത്ഥായ യഃ പഠേത് ।
शनैश्चरकृता पीडा न कदाचिद्भविष्यति ॥ ११ ॥śanaiścarakṛtā pīḍā na kadācidbhaviṣyati || 11 ||ശനൈശ്ചരകൃതാ പീഡാ ന കദാചിദ്ഭവിഷ്യതി ॥ 11 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
जो प्रातः उठकर इन दस नामों का पाठ करता है, उसे शनि से होने वाली पीड़ा कभी नहीं होगी (ग्रन्थ का पारम्परिक फल-वचन)।
12
इति श्रीशनैश्चरस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīśanaiścarastotraṃ saṃpūrṇam ||ഇതി ശ്രീശനൈശ്ചരസ്തോത്രം സംപൂര്ണമ് ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
इस प्रकार श्री शनैश्चर स्तोत्र सम्पूर्ण हुआ।
अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, बम्बई, 1912, क्र. 173 शनिस्तोत्रम्, मुद्रित पृ. 358–359 (djvu 362–363), संस्कृत विकिस्रोत पर केवल OCR परत — इसलिए हर पंक्ति साक्ष्यों से पढ़ी गई। 11 नवम्बर 2026 को अर्धश्लोक-स्तर पर मिलान: (ख) विकिस्रोत शनिस्तोत्रम् (संशोधन 33013): 7 समान, 13 भिन्न; (ग) 1916 निर्णयसागर मुद्रण की OCR (archive.org): 3 समान, 19 भिन्न; (घ) 1904 मुद्रण की OCR: 0 समान, 22 भिन्न। OCR की 11 भूलें साक्ष्यों के आधार पर सुधारी गईं (कोणोंऽतको रौद्रयमोऽथ, पीड्यंति, श्रीरविनंदनाय, माषगुड, गृहाद्गतो, स्रष्टा, शन्यष्टकं, शनैश्चरकृता आदि); संस्करण के पाठ (हरीशो हरते पिनाकी, एकत्रिधा, निर्वाणपदं तदंते) रखे गए। विनियोग गद्य के रूप में है। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
सम्बन्धित
शनि देव के और पाठ
इन्हीं अवसरों के लिए
- चालीसा · श्री हनुमान श्री हनुमान चालीसा Hanuman Chalisa
- स्तोत्र · श्री हनुमान बजरंग बाण Bajrang Baan
- अष्टकम् · श्री हनुमान संकटमोचन हनुमानाष्टक Sankat Mochan Hanumanashtak
- स्तोत्र · श्री हनुमान हनुमान बाहुक Hanuman Bahuk
- स्तोत्र · श्री हनुमान हनुमान साठिका Hanuman Sathika
- स्तुति · श्री हनुमान मनोजवं मारुततुल्यवेगं Manojavam Marutatulyavegam
- मन्त्र · श्री हनुमान ॐ हं हनुमते नमः Om Ham Hanumate Namah
प्रश्न
दशरथकृत शनि स्तोत्र क्या है?
राजा दशरथ का शनि-स्तोत्र: आठ श्लोकों में सूर्यपुत्र शनि को नमन, जो अशुभ स्थिति में देव, मनुष्य, पशु और देश सबको पीड़ित करते हैं और अपने वार में तिल, लोहा, नीले वस्त्र के दान से प्रसन्न होते हैं; फिर शनि के दस नाम और उनके पाठ का फल।
दशरथकृत शनि स्तोत्र किस देवता से जुड़ा है?
दशरथकृत शनि स्तोत्र शनि देव से जुड़ा है। सूर्य और छाया के पुत्र शनि, नवग्रहों में; शनिवार उनका दिन है, और उत्तर भारतीय पंचांग में शनि जयन्ती ज्येष्ठ अमावस्या को होती है।
दशरथकृत शनि स्तोत्र का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि दशरथ, देवता शनैश्चर, छन्द त्रिष्टुप्) के बाद दशरथ सूर्यपुत्र को नमन करते हैं — कोण, अन्तक, रौद्र, यम, बभ्रु, कृष्ण, शनि, पिङ्गल, मन्द, सौरि — जो नित्य स्मरण से पीड़ा हर लेते हैं। देव-असुर, किन्नर-नाग, राजा-प्रजा, पशु-कीट, देश, दुर्ग, वन, सेना और नगर — विषम स्थिति में सब पीड़ित होते हैं। तिल, जौ, उड़द, गुड़, अन्न, लोहा और नीले वस्त्र के दान तथा अपने वार में मन्त्रों से वे प्रसन्न होते हैं; प्रयाग, यमुना-तट, सरस्वती के पुण्य जल और गुफाओं में वास करते हैं, ध्यानस्थ योगियों के लिए भी सूक्ष्म हैं; शनिवार को घर लौटने वाला सुखी रहता है। वे स्रष्टा, त्रा…
दशरथकृत शनि स्तोत्र का स्रोत क्या है?
पारम्परिक भक्ति पाठ (प्रचलित मुद्रित एवं मौखिक रूप) — Dasharatha Shani Stotra (Puranic; recited in the Navagraha tradition). परम्परा: अनेक परम्पराओं में प्रचलित।
क्या दशरथकृत शनि स्तोत्र के अलग-अलग संस्करण हैं?
पुस्तिकाओं में छोटे पाठ-भेद हैं: श्लोक 1 कोणोऽन्तको रौद्रयमोऽथ (यह संस्करण) या रौद्रो यमोऽथ; श्लोक 2 किंपुरुषोरगेन्द्राः / किंपुरुषा गणेन्द्राः; श्लोक 8 हरीशो हरते पिनाकी / हरिः संहरते पिनाकी और एकत्रिधा / एकस्त्रिधा; श्लोक 9 निर्वाणपदं तदन्ते / परं सः। अनेक मुद्रणों में केवल श्लोक 1–9 (अष्टक और फलश्रुति) हैं; इस संस्करण में दस नामों वाले श्लोक 10–11 भी हैं। पुष्पिका कहीं इति श्रीदशरथप्रोक्तं शनैश्चरस्तोत्रम् है।