स्तोत्र · श्री हनुमान

हनुमान बाहुक Hanuman Bahuk

छप्पय, झूलना, घनाक्षरी और सवैया छन्दों के 44 पद, जिनमें बाहु की असह्य पीड़ा से पीड़ित तुलसीदास हनुमान जी के बल और चरित का गुणगान करते हुए व्याधि हरने की विनती करते हैं; रोग और शारीरिक पीड़ा से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

पद 1

सिंधु-तरन, सिय-सोच-हरन, रबि-बालबरन-तनु ।siṃdhu-taran, siya-soc-haran, rabi-bālabaran-tanu |

भुज बिसाल, मूरति कराल कालहुको काल जनु ॥bhuj bisāl, mūrati karāl kālahuko kāl janu ||

गहन-दहन-निरदहन-लंक निःसंक, बंक-भुव ।gahan-dahan-niradahan-laṃk niḥsaṃk, baṃk-bhuv |

जातुधान-बलवान-मान-मद-दवन पवनसुव ॥jātudhān-balavān-mān-mad-davan pavanasuv ||

कह तुलसिदास सेवत सुलभ, सेवक हित संतत निकट ।kah tulasidās sevat sulabh, sevak hit saṃtat nikaṭ |

गुनगनत, नमत, सुमिरत, जपत, समन सकल-संकट-बिकट ॥१॥gunaganat, namat, sumirat, japat, saman sakal-saṃkaṭ-bikaṭ ||1||

यह पद साझा करें

पद 2

स्वर्न-सैल-संकास कोटि-रबि-तरुन-तेज-घन ।svarna-sail-saṃkās koṭi-rabi-tarun-tej-ghan |

उर बिसाल, भुजदंड चंड नख बज्र बज्रतन ॥ur bisāl, bhujadaṃḍ caṃḍ nakh bajra bajratan ||

पिंग नयन, भृकुटी कराल रसना दसनानन ।piṃg nayan, bhṛkuṭī karāl rasanā dasanānan |

कपिस केस, करकस लंगूर, खल-दल बल भानन ॥kapis kes, karakas laṃgūr, khal-dal bal bhānan ||

कह तुलसिदास बस जासु उर मारुतसुत मूरति बिकट ।kah tulasidās bas jāsu ur mārutasut mūrati bikaṭ |

संताप पाप तेहि पुरुष पहिं सपनेहुँ नहिं आवत निकट ॥२॥saṃtāp pāp tehi puruṣ pahiṃ sapanehum̐ nahiṃ āvat nikaṭ ||2||

यह पद साझा करें

पद 3

पंचमुख-छमुख-भृगुमुख्य भट-असुर-सुरpaṃcamukh-chamukh-bhṛgumukhya bhaṭ-asur-sur

सर्व-सरि-समर समरत्थ सूरो ।sarva-sari-samar samarattha sūro |

बाँकुरो बीर बिरुदैत बिरुदावलीbām̐kuro bīr birudait birudāvalī

बेद बंदी बदत पैजपूरो ॥bed baṃdī badat paijapūro ||

जासु गुनगाथ रघुनाथ कह, जासु बलjāsu gunagāth raghunāth kah, jāsu bal

बिपुल-जल-भरित जग-जलधि झूरो ।bipul-jal-bharit jag-jaladhi jhūro |

दुवन-दल-दमनको कौन तुलसीस हैduvan-dal-damanako kaun tulasīs hai

पवनको पूत रजपूत रूरो ॥३॥pavanako pūt rajapūt rūro ||3||

यह पद साझा करें

पद 4

भानुसों पढ़न हनुमान गये भानु मनbhānusoṃ paṛhan hanumān gaye bhānu man

अनुमानि सिसुकेलि कियो फेरफार सो ।anumāni sisukeli kiyo pheraphār so |

पाछिले पगनि गम गगन मगन-मनpāchile pagani gam gagan magan-man

क्रमको न भ्रम, कपि बालक-बिहार सो ॥kramako na bhram, kapi bālak-bihār so ||

कौतुक बिलोकि लोकपाल हरि हर बिधिkautuk biloki lokapāl hari har bidhi

लोचननि चकाचौंधी चित्तनि खभार सो ।locanani cakācauṃdhī cittani khabhār so |

बल कैधौं बीररस, धीरज कै, साहस कैbal kaidhauṃ bīraras, dhīraj kai, sāhas kai

तुलसी सरीर धरे सबनिको सार सो ॥४॥tulasī sarīr dhare sabaniko sār so ||4||

यह पद साझा करें

पद 5

भारतमें पारथके रथकेतु कपिराजbhāratameṃ pārathake rathaketu kapirāj

गाज्यो सुनि कुरुराज दल हलबल भो ।gājyo suni kururāj dal halabal bho |

कह्यो द्रोन भीषम समीरसुत महाबीरkahyo dron bhīṣam samīrasut mahābīr

बीर-रस-बारि-निधि जाको बल जल भो ॥bīr-ras-bāri-nidhi jāko bal jal bho ||

बानर सुभाय बालकेलि भूमि भानु लागिbānar subhāy bālakeli bhūmi bhānu lāgi

फलँग फलाँगहूँतें घाटि नभतल भो ।phalam̐g phalām̐gahūm̐teṃ ghāṭi nabhatal bho |

नाइ-नाइ माथ जोरि-जोरि हाथ जोधा जोहैंnāi-nāi māth jori-jori hāth jodhā johaiṃ

हनुमान देखे जगजीवनको फल भो ॥५॥hanumān dekhe jagajīvanako phal bho ||5||

यह पद साझा करें

पद 6

गोपद पयोधि करि होलिका ज्यों लाई लंकgopad payodhi kari holikā jyoṃ lāī laṃk

निपट निसंक परपुर गलबल भो ।nipaṭ nisaṃk parapur galabal bho |

द्रोन-सो पहार लियो ख्याल ही उखारि करdron-so pahār liyo khyāl hī ukhāri kar

कंदुक-ज्यों कपिखेल बेल कैसो फल भो ॥kaṃduk-jyoṃ kapikhel bel kaiso phal bho ||

संकटसमाज असमंजस भो रामराजsaṃkaṭasamāj asamaṃjas bho rāmarāj

काज जुग-पूगनिको करतल पल भो ।kāj jug-pūganiko karatal pal bho |

साहसी समत्थ तुलसीको नाह जाकी बाँहsāhasī samattha tulasīko nāh jākī bām̐h

लोकपाल पालनको फिर थिर थल भो ॥६॥lokapāl pālanako phir thir thal bho ||6||

यह पद साझा करें

पद 7

कमठकी पीठि जाके गोड़निकी गाड़ैं मानोkamaṭhakī pīṭhi jāke goṛanikī gāṛaiṃ māno

नापके भाजन भरि जलनिधि-जल भो ।nāpake bhājan bhari jalanidhi-jal bho |

जातुधान-दावन परावनको दुर्ग भयोjātudhān-dāvan parāvanako durga bhayo

महामीनबास तिमि तोमनिको थल भो ॥mahāmīnabās timi tomaniko thal bho ||

कुंभकर्न-रावन-पयोदनाद-ईधनकोkuṃbhakarna-rāvan-payodanād-īdhanako

तुलसी प्रताप जाको प्रबल अनल भो ।tulasī pratāp jāko prabal anal bho |

भीषम कहत मेरे अनुमान हनुमानbhīṣam kahat mere anumān hanumān

सारिखो त्रिकाल न त्रिलोक महाबल भो ॥७॥sārikho trikāl na trilok mahābal bho ||7||

यह पद साझा करें

पद 8

दूत रामरायको, सपूत पूत पौनको, तूdūt rāmarāyako, sapūt pūt paunako, tū

अंजनीको नंदन प्रताप भूरि भानु सो ।aṃjanīko naṃdan pratāp bhūri bhānu so |

सीय-सोच-समन, दुरित-दोष-दमनsīya-soc-saman, durit-doṣ-daman

सरन आये अवन, लखनप्रिय प्रान सो ॥saran āye avan, lakhanapriya prān so ||

दसमुख दुसह दरिद्र दरिबेको भयोdasamukh dusah daridra daribeko bhayo

प्रकट तिलोक ओक तुलसी निधान सो ।prakaṭ tilok ok tulasī nidhān so |

ज्ञान-गुनवान बलवान सेवा सावधानjñān-gunavān balavān sevā sāvadhān

साहेब सुजान उर आनु हनुमान सो ॥८॥sāheb sujān ur ānu hanumān so ||8||

यह पद साझा करें

पद 9

दवन-दुवन-दल भुवन-बिदित बलdavan-duvan-dal bhuvan-bidit bal

बेद जस गावत बिबुध बंदीछोर को ।bed jas gāvat bibudh baṃdīchor ko |

पाप-ताप-तिमिर तुहिन-विघटन-पटुpāp-tāp-timir tuhin-vighaṭan-paṭu

सेवक-सरोरह सुखद भानु भोरको ॥sevak-sarorah sukhad bhānu bhorako ||

लोक-परलोकतें बिसोक सपने न सोकlok-paralokateṃ bisok sapane na sok

तुलसीके हिये है भरोसो एक ओरको ।tulasīke hiye hai bharoso ek orako |

रामको दुलारो दास बामदेवको निवासrāmako dulāro dās bāmadevako nivās

नाम कलि-कामतरु केसरी-किसोरको ॥९॥nām kali-kāmataru kesarī-kisorako ||9||

यह पद साझा करें

पद 10

महाबल-सीम, महाभीम, महाबानइतmahābal-sīm, mahābhīm, mahābānait

महाबीर बिदित बरायो रघुबीरको ।mahābīr bidit barāyo raghubīrako |

कुलिस-कठोरतनु जोरपै रोर रनkulis-kaṭhoratanu jorapai ror ran

करुना-कलित मन धारमिक धीरको ॥karunā-kalit man dhāramik dhīrako ||

दुर्जनको कालसो कराल पाल सज्जनकोdurjanako kālaso karāl pāl sajjanako

सुमिरे हरनहार तुलसीकी पीरको ।sumire haranahār tulasīkī pīrako |

सीय-सुखदायक दुलारो रघुनायककोsīya-sukhadāyak dulāro raghunāyakako

सेवक सहायक है साहसी समीरको ॥१०॥sevak sahāyak hai sāhasī samīrako ||10||

यह पद साझा करें

पद 11

रचिबेको बिधि जैसे, पालिबेको हरि, हरracibeko bidhi jaise, pālibeko hari, har

मीच मारिबेको, ज्याइबेको सुधापान भो ।mīc māribeko, jyāibeko sudhāpān bho |

धरिबेको धरनि, तरनि तम दलिबेकोdharibeko dharani, tarani tam dalibeko

सोखिबे कृसानु, पोषिबेको हिम-भानु भो ॥sokhibe kṛsānu, poṣibeko him-bhānu bho ||

खल-दुख-दोषिबेको, जन-परितोषिबेकोkhal-dukh-doṣibeko, jan-paritoṣibeko

माँगिबो मलीनताको मोदक सुदान भो ।mām̐gibo malīnatāko modak sudān bho |

आरतकी आरति निवारिबेको तिहुँ पुरāratakī ārati nivāribeko tihum̐ pur

तुलसीको साहेब हठीलो हनुमान भो ॥११॥tulasīko sāheb haṭhīlo hanumān bho ||11||

यह पद साझा करें

पद 12

सेवक स्योकाई जानि जानकीस मानै कानिsevak syokāī jāni jānakīs mānai kāni

सानुकूल सूलपानि नवै नाथ नाँकको ।sānukūl sūlapāni navai nāth nām̐kako |

देवी देव दानव दयावने ह्वै जोरैं हाथdevī dev dānav dayāvane hvai joraiṃ hāth

बापुरे बराक कहा और राजा राँकको ॥bāpure barāk kahā aur rājā rām̐kako ||

जागत सोवत बैठे बागत बिनोद मोदjāgat sovat baiṭhe bāgat binod mod

ताकै जो अनर्थ सो समर्थ एक आँकको ।tākai jo anartha so samartha ek ām̐kako |

सब दिन रूरो परै पूरो जहाँ तहाँ ताहिsab din rūro parai pūro jahām̐ tahām̐ tāhi

जाके है भरोसो हिये हनुमान हाँकको ॥१२॥jāke hai bharoso hiye hanumān hām̐kako ||12||

यह पद साझा करें

पद 13

सानुग सगौरि सानुकूल सूलपानि ताहिsānug sagauri sānukūl sūlapāni tāhi

लोकपाल सकल लखन राम जानकी ।lokapāl sakal lakhan rām jānakī |

लोक परलोकको बिसोक सो तिलोक ताहिlok paralokako bisok so tilok tāhi

तुलसी तमाइ कहा काहू बीर आनकी ॥tulasī tamāi kahā kāhū bīr ānakī ||

केसरीकिसोर बंदीछोरके नेवाजे सबkesarīkisor baṃdīchorake nevāje sab

कीरति बिमल कपि करुनानिधानकी ।kīrati bimal kapi karunānidhānakī |

बालक-ज्यों पालिहें कृपालु मुनि सिद्ध ताकोbālak-jyoṃ pāliheṃ kṛpālu muni siddha tāko

जाके हिये हुलसति हाँक हनुमानकी ॥१३॥jāke hiye hulasati hām̐k hanumānakī ||13||

यह पद साझा करें

पद 14

करुना निधान, बलबुद्धिके निधान, मोदkarunā nidhān, balabuddhike nidhān, mod

महिमानिधान, गुन-ज्ञाके निधान हौ ।mahimānidhān, gun-jñāke nidhān hau |

बामदेव-रूप, भूप रामके सनेही, नामbāmadev-rūp, bhūp rāmake sanehī, nām

लेत-देत अर्थ धर्म काम निरबान हौ ॥let-det artha dharma kām nirabān hau ||

आपने प्रभाव, सीतानाथके सुभाव सीलāpane prabhāv, sītānāthake subhāv sīl

लोक-बेद-बिधिके बिदुष हनुमान होlok-bed-bidhike biduṣ hanumān ho

मनकी, बचनकी, करमकी तिहूँ प्रकारmanakī, bacanakī, karamakī tihūm̐ prakār

तुलसी तिहारो तुम साहेब सुजान हो ॥१४॥tulasī tihāro tum sāheb sujān ho ||14||

यह पद साझा करें

पद 15

मनको अगम, तन सुगम किये कपीसmanako agam, tan sugam kiye kapīs

काज महाराजके समाज साज साजे हैं ।kāj mahārājake samāj sāj sāje haiṃ |

देव-बंदीछोर रनरोर केसरीकिसोरdev-baṃdīchor ranaror kesarīkisor

जुग-जुग जग तेरे बिरद बिराजे हैं ॥jug-jug jag tere birad birāje haiṃ ||

बीर बरजोर, घटि जोर तुलसीकी ओरbīr barajor, ghaṭi jor tulasīkī or

सुनि सकुचाने साधु, खलगन गाजे हैं ।suni sakucāne sādhu, khalagan gāje haiṃ |

बिगरी सँवार अंजनीकुमार कीजे मोहिंbigarī sam̐vār aṃjanīkumār kīje mohiṃ

जैसे होत आये हनुमानके निवाजे हैं ॥१५॥jaise hot āye hanumānake nivāje haiṃ ||15||

यह पद साझा करें

पद 16

जानसिरोमनि हौ हनुमान सदा जनके मन बास तिहारो ।jānasiromani hau hanumān sadā janake man bās tihāro |

ढारो बिगारो मैं काको कहा केहि कारन खीझत हौं तो तिहारो ॥ḍhāro bigāro maiṃ kāko kahā kehi kāran khījhat hauṃ to tihāro ||

साहेब सेवक नाते ते हातो कियो सो तहाँ तुलसीको न चारो ।sāheb sevak nāte te hāto kiyo so tahām̐ tulasīko na cāro |

दोष सुनाये तें आगेहुँको होशियार ह्वै हों मन तौ हिय हारो ॥१६॥doṣ sunāye teṃ āgehum̐ko hośiyār hvai hoṃ man tau hiya hāro ||16||

यह पद साझा करें

पद 17

तेरे थपे उथपै न महेस, थपै थिरको कपि जे घर घाले ।tere thape uthapai na mahes, thapai thirako kapi je ghar ghāle |

तेरे निवाजे गरीबनिवाज बिराजत बैरिनके उर साले ॥tere nivāje garībanivāj birājat bairinake ur sāle ||

संकट सोच सबै तुलसी लिये नाम फटै मकरीके-से जाले ।saṃkaṭ soc sabai tulasī liye nām phaṭai makarīke-se jāle |

बूढ़ भये, बलि, मेरिहि बार, कि हारि परे बहुतै नत पाले ॥१७॥būṛh bhaye, bali, merihi bār, ki hāri pare bahutai nat pāle ||17||

यह पद साझा करें

पद 18

सिंधु तरे, बड़े बीर दले खल, जारे हैं लंकसे बंक मवा से ।siṃdhu tare, baṛe bīr dale khal, jāre haiṃ laṃkase baṃk mavā se |

तें रन-केहरि केहरिके बिदले अरि-कुंजर छैल छवा से ॥teṃ ran-kehari keharike bidale ari-kuṃjar chail chavā se ||

तोसों समत्थ सुसाहेब सेइ सहै तुलसी दुख दोष दवासे ।tosoṃ samattha susāheb sei sahai tulasī dukh doṣ davāse |

बानर बाज बढ़े खल-खेचर, लीजत क्यों न लपेटि लवा-से ॥१८॥bānar bāj baṛhe khal-khecar, lījat kyoṃ na lapeṭi lavā-se ||18||

यह पद साझा करें

पद 19

अच्छ -बिमर्दन कानन-भानि दसानन आनन भा न निहारो ।accha -bimardan kānan-bhāni dasānan ānan bhā na nihāro |

बारिदनाद अकंपन कुंभकरन्न-से कुंजर केहरि-बारो ॥bāridanād akaṃpan kuṃbhakaranna-se kuṃjar kehari-bāro ||

राम-प्रताप-हुतासन, कच्छ, बिपच्छ, समीर समीरदुलारो ।rām-pratāp-hutāsan, kaccha, bipaccha, samīr samīradulāro |

पापतें, सापतें, ताप तिहूँतें सदा तुलसी कहुँ सो रखवारो ॥१९॥pāpateṃ, sāpateṃ, tāp tihūm̐teṃ sadā tulasī kahum̐ so rakhavāro ||19||

यह पद साझा करें

पद 20

जानत जहान हनुमानको निवाज्यौ जनjānat jahān hanumānako nivājyau jan

मन अनुमानि, बलि, बोल न बिसारिये ।man anumāni, bali, bol na bisāriye |

सेवा-जोग तुलसी कबहुँ कहा चूक परीsevā-jog tulasī kabahum̐ kahā cūk parī

साहेब सुभाव कपि साहिबी सँभारिये ॥sāheb subhāv kapi sāhibī sam̐bhāriye ||

अपराधी जानि कीजै सासति सहस भाँतिaparādhī jāni kījai sāsati sahas bhām̐ti

मोदक मरै जो, ताहि माहुर न मारिये ।modak marai jo, tāhi māhur na māriye |

साहसी समीरके दुलारे रघुबीरजूकेsāhasī samīrake dulāre raghubīrajūke

बाह पीर महाबीर बेगि ही निवारिये ॥२०॥bāh pīr mahābīr begi hī nivāriye ||20||

यह पद साझा करें

पद 21

बालक बिलोकि, बलि, बारेतें आपनो कियोbālak biloki, bali, bāreteṃ āpano kiyo

दीनबंधु दया कीन्हीं निरुपाधि न्यारिये ।dīnabaṃdhu dayā kīnhīṃ nirupādhi nyāriye |

रावरो भरोसो तुलसीके, रावरोई बलrāvaro bharoso tulasīke, rāvaroī bal

आस रावरीयै, दास रावरो बिचारिये ॥ās rāvarīyai, dās rāvaro bicāriye ||

बड़ो बिकराल कलि, काको न बिहाल कियोbaṛo bikarāl kali, kāko na bihāl kiyo

माथे पगु बलीको, निहारि सो निवारिये ।māthe pagu balīko, nihāri so nivāriye |

केसरीकिसोर, रनरोर, बरजोर बीरkesarīkisor, ranaror, barajor bīr

बाँहुपीर राहुमातु ज्यौं पछारि मारिये ॥२१॥bām̐hupīr rāhumātu jyauṃ pachāri māriye ||21||

यह पद साझा करें

पद 22

उथपे थपनथिर थपे उथपनहारuthape thapanathir thape uthapanahār

केसरीकुमार बल आपनो सँभारिये ।kesarīkumār bal āpano sam̐bhāriye |

रामके गुलामनिको कामतरु रामदूतrāmake gulāmaniko kāmataru rāmadūt

मोसे दीन दूबरेको तकिया तिहारिये ॥mose dīn dūbareko takiyā tihāriye ||

साहेब समर्थ तोसों तुलसीके माथे परsāheb samartha tosoṃ tulasīke māthe par

सोऊ अपराध बिनु बीर, बाँधि मारिये ।soū aparādh binu bīr, bām̐dhi māriye |

पोखरी बिसाल बाँहु, बलि बारिचर पीरpokharī bisāl bām̐hu, bali bāricar pīr

मकरी ज्यौं पकरिकै बदन बिदारिये ॥२२॥makarī jyauṃ pakarikai badan bidāriye ||22||

यह पद साझा करें

पद 23

रामको सनेह, राम साहस लखन सियrāmako saneh, rām sāhas lakhan siya

रामकी भगति, सोच संकट निवारिये ।rāmakī bhagati, soc saṃkaṭ nivāriye |

मुद-मरकट रोग-बारिनिधि हेरि हारेmud-marakaṭ rog-bārinidhi heri hāre

जीव-जामवंतको भरोसो तेरो भारिये ॥jīv-jāmavaṃtako bharoso tero bhāriye ||

कूदिये कृपाल तुलसी सुप्रेम-पब्बयतेkūdiye kṛpāl tulasī suprem-pabbayate

सुथल सुबेल भालु बैठिके बिचारिये ।suthal subel bhālu baiṭhike bicāriye |

महाबीर बाँकुरे बराकी बाँहपीर क्यों नmahābīr bām̐kure barākī bām̐hapīr kyoṃ na

लंकिनी ज्यों लातघात ही मरोरि मारिये ॥२३॥laṃkinī jyoṃ lātaghāt hī marori māriye ||23||

यह पद साझा करें

पद 24

लोक-परलोकहूं तिलोक न बिलोकियतlok-paralokahūṃ tilok na bilokiyat

तोसे समरथ चष चारिहु निहारिये ।tose samarath caṣ cārihu nihāriye |

कर्म, काल, लोकपाल, अग-जग जीवजालkarma, kāl, lokapāl, ag-jag jīvajāl

नाथ हाथ सब निज महिमा बिचारिये ॥nāth hāth sab nij mahimā bicāriye ||

खास दास रावरो, निवास तेरो तासु उरkhās dās rāvaro, nivās tero tāsu ur

तुलसी सो देव दुखी देखियत भारिये ।tulasī so dev dukhī dekhiyat bhāriye |

बात तरुमूल बाँहुसूल कपिकच्छु-बेलिbāt tarumūl bām̐husūl kapikacchu-beli

उपजी सकेलि कपिकेलि ही उखारिये ॥२४॥upajī sakeli kapikeli hī ukhāriye ||24||

यह पद साझा करें

पद 25

करम-कराल-कंस भूमिपालके भरोसेkaram-karāl-kaṃs bhūmipālake bharose

बकी बकभगिनी काहूतें कहा डरैगी ।bakī bakabhaginī kāhūteṃ kahā ḍaraigī |

बड़ी बिकराल बालघातिनी न जात कहिbaṛī bikarāl bālaghātinī na jāt kahi

बाँहुबल बालक छबीले छोटे छरैगी ॥bām̐hubal bālak chabīle choṭe charaigī ||

आई है बनाइ बेष आप ही बिचारि देखāī hai banāi beṣ āp hī bicāri dekh

पाप जाय सबको गुनीके पाले परैगी ।pāp jāy sabako gunīke pāle paraigī |

पूतना पिसाचिनी ज्यौं कपिकान्ह तुलसीकीpūtanā pisācinī jyauṃ kapikānha tulasīkī

बाहपीर महाबीर, तेरे मारे मरैगी ॥२५॥bāhapīr mahābīr, tere māre maraigī ||25||

यह पद साझा करें

पद 26

भालकी कि कालकी कि रोषकी त्रिदोषकी हैbhālakī ki kālakī ki roṣakī tridoṣakī hai

बेदन बिषम पाप-ताप छलछाँहकी ।bedan biṣam pāp-tāp chalachām̐hakī |

करमन कूटकी कि जंत्रमंत्र बूटकीkaraman kūṭakī ki jaṃtramaṃtra būṭakī

पराहि जाहि पापिनी मलीन मनमाँहकी ॥parāhi jāhi pāpinī malīn manamām̐hakī ||

पैहहि सजाय नत कहत बजाय तोहिpaihahi sajāy nat kahat bajāy tohi

बावरी न होहि बानि जानि कपिनाँहकी ।bāvarī na hohi bāni jāni kapinām̐hakī |

आन हनुमानकी दोहाई बलवानकीān hanumānakī dohāī balavānakī

सपथ महाबीरकी जो रहै पीर बाँहकी ॥२६॥sapath mahābīrakī jo rahai pīr bām̐hakī ||26||

यह पद साझा करें

पद 27

सिंहिका सँहारि बल, सुरसा सुधारि छलsiṃhikā sam̐hāri bal, surasā sudhāri chal

लंकिनी पछारि मारि बाटिका उजारी है ।laṃkinī pachāri māri bāṭikā ujārī hai |

लंक परजारि मकरी बिदारि बारबारlaṃk parajāri makarī bidāri bārabār

जातुधान धारि धूरिधानी करि डारी है ॥jātudhān dhāri dhūridhānī kari ḍārī hai ||

तोरि जमकातरि मदोदरि कढ़ोरि आनीtori jamakātari madodari kaṛhori ānī

रावनकी रानी मेघनाद महतारी है ।rāvanakī rānī meghanād mahatārī hai |

भीर बाँहपीरकी निपट राखी महाबीरbhīr bām̐hapīrakī nipaṭ rākhī mahābīr

कौनके सकोच तुलसीके सोच भारी है ॥२७॥kaunake sakoc tulasīke soc bhārī hai ||27||

यह पद साझा करें

पद 28

तेरो बालकेलि बीर सुनि सहमत धीरtero bālakeli bīr suni sahamat dhīr

भूलत सरीरसुधि सक्र-रबि-राहुकी ।bhūlat sarīrasudhi sakra-rabi-rāhukī |

तेरी बाँह बसत बिसोक लोकपाल सबterī bām̐h basat bisok lokapāl sab

तेरो नाम लेत रहै आरति न काहुकी ॥tero nām let rahai ārati na kāhukī ||

साम दान भेद बिधि बेदहू लबेद सिधिsām dān bhed bidhi bedahū labed sidhi

हाथ कपिनाथहीके चोटी चोर साहुकी ।hāth kapināthahīke coṭī cor sāhukī |

आलस अनख परिहासकै सिखावन हैālas anakh parihāsakai sikhāvan hai

एते दिन रही पीर तुलसीके बाहुकी ॥२८॥ete din rahī pīr tulasīke bāhukī ||28||

यह पद साझा करें

पद 29

टूकनिको घर-घर डोलत कँगाल बोलिṭūkaniko ghar-ghar ḍolat kam̐gāl boli

बाल ज्यों कृपाल नतपाल पालि पोसो है ।bāl jyoṃ kṛpāl natapāl pāli poso hai |

कीन्ही है सँभार सार अंजनीकुमार बीरkīnhī hai sam̐bhār sār aṃjanīkumār bīr

आपनो बिसारिहैं न मेरेहू भरोसो है ॥āpano bisārihaiṃ na merehū bharoso hai ||

इतनो परेखो सब भाँति समरथ आजुitano parekho sab bhām̐ti samarath āju

कपिराज साँची कहौं को तिलोक तोसो है ।kapirāj sām̐cī kahauṃ ko tilok toso hai |

सासति सहत दास कीजे पेखि परिहासsāsati sahat dās kīje pekhi parihās

चीरीको मरन खेल बालकनिको सो है ॥२९॥cīrīko maran khel bālakaniko so hai ||29||

यह पद साझा करें

पद 30

आपने ही पापतें त्रितापतें कि सापतेंāpane hī pāpateṃ tritāpateṃ ki sāpateṃ

बढ़ी है बाँहबेदन कही न सहि जाति है ।baṛhī hai bām̐habedan kahī na sahi jāti hai |

औषध अनेक जंत्र-मंत्र-टोटकादि कियेauṣadh anek jaṃtra-maṃtra-ṭoṭakādi kiye

बादि भये देवता मनाये अधिकाति है ॥bādi bhaye devatā manāye adhikāti hai ||

करतार, भरतार, हरतार, कर्म, कालkaratār, bharatār, haratār, karma, kāl

को है जगजाल जो न मानत इताति है ।ko hai jagajāl jo na mānat itāti hai |

चेरो तेरो तुलसी तू मेरो कह्यो रामदूतcero tero tulasī tū mero kahyo rāmadūt

ढील तेरी बीर मोहि पीरतें पिराति है ॥३०॥ḍhīl terī bīr mohi pīrateṃ pirāti hai ||30||

यह पद साझा करें

पद 31

दूत रामरायको, सपूत पूत बायकोdūt rāmarāyako, sapūt pūt bāyako

समत्थ हाथ पायको सहाय असहायको ।samattha hāth pāyako sahāy asahāyako |

बाँकी बिरदावली बिदित बेद गाइयतbām̐kī biradāvalī bidit bed gāiyat

रावन सो भट भयो मुठिकाके घायको ॥rāvan so bhaṭ bhayo muṭhikāke ghāyako ||

एते बड़े साहेब समर्थको निवाजो आजete baṛe sāheb samarthako nivājo āj

सीदत सुसेवक बचन मन कायको ।sīdat susevak bacan man kāyako |

थोरी बाँहपीरकी बड़ी गलानि तुलसीकोthorī bām̐hapīrakī baṛī galāni tulasīko

कौन पाप कोप, लोप प्रगट प्रभायको ॥३१॥kaun pāp kop, lop pragaṭ prabhāyako ||31||

यह पद साझा करें

पद 32

देवी देव दनुज मनुज मुनि सिद्ध नागdevī dev danuj manuj muni siddha nāg

छोटे बड़े जीव जेते चेतन अचेत हैं ।choṭe baṛe jīv jete cetan acet haiṃ |

पूतना पिसाची जातुधानी जातुधान बामpūtanā pisācī jātudhānī jātudhān bām

रामदूतकी रजाइ माथे मानि लेत हैं ॥rāmadūtakī rajāi māthe māni let haiṃ ||

घोर जंत्र मंत्र कूट कपट कुरोग जोगghor jaṃtra maṃtra kūṭ kapaṭ kurog jog

हनूमान आन सुनि छाड़त निकेत हैं ।hanūmān ān suni chāṛat niket haiṃ |

क्रोध कीजे कर्मको प्रबोध कीजे तुलसीकोkrodh kīje karmako prabodh kīje tulasīko

सोध कीजे तिनको जो दोष दुख देत हैं ॥३२॥sodh kīje tinako jo doṣ dukh det haiṃ ||32||

यह पद साझा करें

पद 33

तेरे बल बानर जिताये रन रावनसोंtere bal bānar jitāye ran rāvanasoṃ

तेरे घाले जातुधान भये घर-घरके ।tere ghāle jātudhān bhaye ghar-gharake |

तेरे बल रामराज किये सब सुरकाजtere bal rāmarāj kiye sab surakāj

सकल समाज साज साजे रघुबरके ॥sakal samāj sāj sāje raghubarake ||

तेरो गुनगान सुनि गीरबान पुलकतtero gunagān suni gīrabān pulakat

सजल बिलोचन बिरंचि हरि हरके ।sajal bilocan biraṃci hari harake |

तुलसीके माथेपर हाथ फेरो कीसनाथtulasīke māthepar hāth phero kīsanāth

देखिये न दास दुखी तोसे कनिगरके ॥३३॥dekhiye na dās dukhī tose kanigarake ||33||

यह पद साझा करें

पद 34

पालो तेरे टूकको परेहू चूक मूकिये नpālo tere ṭūkako parehū cūk mūkiye na

कूर कौड़ी दूको हौं आपनी ओर हेरिये ।kūr kauṛī dūko hauṃ āpanī or heriye |

भोरानाथ भोरेही सरोष होत थोरे दोषbhorānāth bhorehī saroṣ hot thore doṣ

पोषि तोषि थापि आपनो न अवडेरिये ॥poṣi toṣi thāpi āpano na avaḍeriye ||

अंबु तू हौं अंबुचर, अंब तू हौं डिंभ, सो नaṃbu tū hauṃ aṃbucar, aṃb tū hauṃ ḍiṃbh, so na

बूझिये बिलंब अवलंब मेरे तेरिये ।būjhiye bilaṃb avalaṃb mere teriye |

बालक बिकल जानि पाहि प्रेम पहिचानिbālak bikal jāni pāhi prem pahicāni

तुलसीकी बाह पर लामीलूम फेरिये ॥३४॥tulasīkī bāh par lāmīlūm pheriye ||34||

यह पद साझा करें

पद 35

घेरि लियो रोगनि कुजोगनि कुलोगनि ज्यौंgheri liyo rogani kujogani kulogani jyauṃ

बासर जलद घन घटा धुकि धाई है ।bāsar jalad ghan ghaṭā dhuki dhāī hai |

बरसत बारि पीर जारिये जवासे जसbarasat bāri pīr jāriye javāse jas

रोष बिनु दोष, धूम-मूल मलिनाई है ॥roṣ binu doṣ, dhūm-mūl malināī hai ||

करुनानिधान हनुमान महाबलवानkarunānidhān hanumān mahābalavān

हेरि हँसि हाँकि फूँकि फौजें तैं उड़ाई है ।heri ham̐si hām̐ki phūm̐ki phaujeṃ taiṃ uṛāī hai |

खाये हुतो तुलसी कुरोग राढ़ राकसनि,khāye huto tulasī kurog rāṛh rākasani,

केसरीकिसोर राखे बीर बरिआई है ॥३५॥kesarīkisor rākhe bīr bariāī hai ||35||

यह पद साझा करें

पद 36

रामगुलाम तुही हनुमानrāmagulām tuhī hanumān

गोसाँइ सुसाँइ सदा अनुकूलो ।gosām̐i susām̐i sadā anukūlo |

पाल्यो हौं बाल ज्यों आखर दूpālyo hauṃ bāl jyoṃ ākhar dū

पितु मातु सों मंगल मोद समूलो ॥pitu mātu soṃ maṃgal mod samūlo ||

बाँहकी बेदन बाँहपगारbām̐hakī bedan bām̐hapagār

पुकारत आरत आनंद भूलो ।pukārat ārat ānaṃd bhūlo |

श्रीरघुबीर निवारिये पीरśrīraghubīr nivāriye pīr

रहौं दरबार परो लटि लूलो ॥३६॥rahauṃ darabār paro laṭi lūlo ||36||

यह पद साझा करें

पद 37

कालकी करालता करम कठिनाई कीधौंkālakī karālatā karam kaṭhināī kīdhauṃ

पापके प्रभावकी सुभाय बाय बावरे ।pāpake prabhāvakī subhāy bāy bāvare |

बेदन कुभाँति सो सही न जाति राति दिनbedan kubhām̐ti so sahī na jāti rāti din

सोई बाँह गही जो गही समीरडावरे ॥soī bām̐h gahī jo gahī samīraḍāvare ||

लायो तरु तुलसी तिहारो सो निहारि बारिlāyo taru tulasī tihāro so nihāri bāri

सींचिये मलीन भो तयो है तिहूँ तावरे ।sīṃciye malīn bho tayo hai tihūm̐ tāvare |

भूतनिकी आपनी परायेकी कृपानिधानbhūtanikī āpanī parāyekī kṛpānidhān

जानियत सबहीकी रीति राम रावरे ॥३७॥jāniyat sabahīkī rīti rām rāvare ||37||

यह पद साझा करें

पद 38

पायँपीर पेटपीर बाँहपीर मुँहपीरpāyam̐pīr peṭapīr bām̐hapīr mum̐hapīr

जरजर सकल सरीर पीरमई है ।jarajar sakal sarīr pīramaī hai |

देव भूत पितर करम खल काल ग्रहdev bhūt pitar karam khal kāl grah

मोहिपर दवरि दमानक सी दई है ॥mohipar davari damānak sī daī hai ||

हौं तो बिन मोलके बिकानो बलि बारेही तेंhauṃ to bin molake bikāno bali bārehī teṃ

ओट रामनामकी ललाट लिखि लई है ।oṭ rāmanāmakī lalāṭ likhi laī hai |

कुंभजके किंकर बिकल बूड़े गोखुरनिkuṃbhajake kiṃkar bikal būṛe gokhurani

हाय रामराय ऐसी हाल कहूँ भई है ॥३८॥hāy rāmarāy aisī hāl kahūm̐ bhaī hai ||38||

यह पद साझा करें

पद 39

बाहुक-सुबाहु नीच लीचर-मरीच मिलिbāhuk-subāhu nīc līcar-marīc mili

मुँहपीर-केतुजा कुरोग जातुधान हैं ।mum̐hapīr-ketujā kurog jātudhān haiṃ |

राम नाम जगजाप कियो चहों सानुरागrām nām jagajāp kiyo cahoṃ sānurāg

काल कैसे दूत भूत कहा मेरे मान हैं ॥kāl kaise dūt bhūt kahā mere mān haiṃ ||

सुमिरे सहाय रामलखन आखर दोऊsumire sahāy rāmalakhan ākhar doū

जिनके समूह साके जागत जहान हैं ।jinake samūh sāke jāgat jahān haiṃ |

तुलसी सँभारि ताड़का-सँहारि भारी भटtulasī sam̐bhāri tāṛakā-sam̐hāri bhārī bhaṭ

बेधे बरगदसे बनाइ बानवान हैं ॥३९॥bedhe baragadase banāi bānavān haiṃ ||39||

यह पद साझा करें

पद 40

बालपने सूधे मन राम सनमुख भयोbālapane sūdhe man rām sanamukh bhayo

रामनाम लेत माँगि खात टूकटाक हौं ।rāmanām let mām̐gi khāt ṭūkaṭāk hauṃ |

पर्यो लोकरीतिमें पुनीत प्रीति रामरायparyo lokarītimeṃ punīt prīti rāmarāy

मोहबस बैठो तोरि तरकितराक हौं ॥mohabas baiṭho tori tarakitarāk hauṃ ||

खोटे-खोटे आचरन आचरत अपनायोkhoṭe-khoṭe ācaran ācarat apanāyo

अंजनीकुमार सोध्यो रामपानि पाक हौं ।aṃjanīkumār sodhyo rāmapāni pāk hauṃ |

तुलसी गोसाइँ भयो भोंड़े दिन भूलि गयोtulasī gosāim̐ bhayo bhoṃṛe din bhūli gayo

ताको फल पावत निदान परिपाक हौं ॥४०॥tāko phal pāvat nidān paripāk hauṃ ||40||

यह पद साझा करें

पद 41

असन-बसन-हीन बिषम-बिषाद-लीनasan-basan-hīn biṣam-biṣād-līn

देखि दीन दूबरो करै न हाय-हाय को ।dekhi dīn dūbaro karai na hāy-hāy ko |

तुलसी अनाथसो सनाथ रघुनाथ कियोtulasī anāthaso sanāth raghunāth kiyo

दियो फल सीलसिंधु आपने सुभायको ॥diyo phal sīlasiṃdhu āpane subhāyako ||

नीच यहि बीच पति पाइ भरुहाइगोnīc yahi bīc pati pāi bharuhāigo

बिहाइ प्रभु-भजन बचन मन कायको ।bihāi prabhu-bhajan bacan man kāyako |

तातें तनु पेषियत घोर बरतोर मिसtāteṃ tanu peṣiyat ghor barator mis

फूटि-फूटि निकसत लोन रामरायको ॥४१॥phūṭi-phūṭi nikasat lon rāmarāyako ||41||

यह पद साझा करें

पद 42

जिओं जग जानकीजीवनको कहाइ जनjioṃ jag jānakījīvanako kahāi jan

मरिबेको बारानसी बारि सुरसरिको ।maribeko bārānasī bāri surasariko |

तुलसीके दुहूँ हाथ मोदक है ऐसे ठाउँtulasīke duhūm̐ hāth modak hai aise ṭhāum̐

जाके जिये मुये सोच करिहेँ न लरिको ॥jāke jiye muye soc karihem̐ na lariko ||

मोको झूठो सांचो लोग रामको कहत सबmoko jhūṭho sāṃco log rāmako kahat sab

मेरे मन मान है न हरको न हरिको ।mere man mān hai na harako na hariko |

भारी पीर दुसह सरीरतें बिहाल होतbhārī pīr dusah sarīrateṃ bihāl hot

सोऊ रघुबीर बिनु सके दूर करिको ॥४२॥soū raghubīr binu sake dūr kariko ||42||

यह पद साझा करें

पद 43

सीतापति साहेब सहाय हनुमान नितsītāpati sāheb sahāy hanumān nit

हित उपदेसको महेस मानो गुरुकै ।hit upadesako mahes māno gurukai |

मानस बचन काय सरन तिहारे पायmānas bacan kāy saran tihāre pāy

तुम्हे भरोसे सुर मैं न जाने सुरकै ॥tumhe bharose sur maiṃ na jāne surakai ||

व्याधि भूतजनित उपाधि काहू खलकोvyādhi bhūtajanit upādhi kāhū khalako

समाधि कीजे तुलसीको जानि जन फुरकै ।samādhi kīje tulasīko jāni jan phurakai |

कपिनाथ रघुनाथ भोलानाथ भूतनाथkapināth raghunāth bholānāth bhūtanāth

रोगसिंधु क्यों न डारियत गाय खुरकै ॥४३॥rogasiṃdhu kyoṃ na ḍāriyat gāy khurakai ||43||

यह पद साझा करें

पद 44

कहाँ हनुमानसों सुजान रामरायसोkahām̐ hanumānasoṃ sujān rāmarāyaso

कृपानिधान संकरसों सावधान सुनिये ।kṛpānidhān saṃkarasoṃ sāvadhān suniye |

हरष विषाद राग रोष गुन दोषमईharaṣ viṣād rāg roṣ gun doṣamaī

बिरची बिरंचि सब देखियत दुनिये ॥biracī biraṃci sab dekhiyat duniye ||

माया जीव कालके करमके सुभायकेmāyā jīv kālake karamake subhāyake

करैया राम बेद कहैं साँची मन गुनिये ।karaiyā rām bed kahaiṃ sām̐cī man guniye |

तुम्हते कहा न होय हाहा सो बुझैये मोहिtumhate kahā na hoy hāhā so bujhaiye mohi

हौं हूँ रहों मौन ही बयो सो जानि लुनिये ॥४४॥hauṃ hūm̐ rahoṃ maun hī bayo so jāni luniye ||44||

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

पाठ: गीताप्रेस, गोरखपुर का हनुमानबाहुक (कोड 112), महावीरप्रसाद मालवीय वैद्य की टीका सहित (भूमिका चैत्र शुक्ल 1, संवत् 1990 = 1933); archive.org पर उपलब्ध बाद के पुनर्मुद्रण (0112_20221022) की OCR से केवल मूल पद निकाले गये। 11 नवम्बर 2026 को हर पंक्ति गीताप्रेस की दूसरी प्रति की स्वतन्त्र OCR और अंजनीनन्दन शरण की पीयूष-वर्षिणी टीका वाले संस्करण (डिजिटल लाइब्रेरी ऑफ़ इंडिया 346148; सूची में 1943, वास्तव में 1967) से मिलाई गई; जहाँ भी अन्तर मिला वहाँ पृष्ठ-चित्र देखा गया। OCR की 61 पंक्तियाँ सुधारी गईं; 1967 संस्करण के पाठान्तर (दीन दुख दवन की, महाबल-सींव, कपिनाथ, जप-जाग आदि) टिप्पणी में दर्ज हैं, पाठ में नहीं लिये गये। दोनों संस्करणों में 44 पदों का क्रम एक ही है।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

श्री हनुमान के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

हनुमान बाहुक क्या है?

छप्पय, झूलना, घनाक्षरी और सवैया छन्दों के 44 पद, जिनमें बाहु की असह्य पीड़ा से पीड़ित तुलसीदास हनुमान जी के बल और चरित का गुणगान करते हुए व्याधि हरने की विनती करते हैं; रोग और शारीरिक पीड़ा से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है।

हनुमान बाहुक किस देवता से जुड़ा है?

हनुमान बाहुक श्री हनुमान से जुड़ा है। श्रीराम के परम भक्त, बल, साहस, विनम्रता और बुद्धि के लिए पूजित; मंगलवार और शनिवार परम्परा से उनकी उपासना से जुड़े हैं।

हनुमान बाहुक का अर्थ क्या है?

आरम्भिक पद हनुमान जी के रूप और पराक्रम का वर्णन करते हैं — बालपन में सूर्य की ओर छलाँग, अर्जुन के रथ की ध्वजा से गर्जना, समुद्र-लंघन और लंका-दहन, संजीवनी पर्वत, देवताओं की मुक्ति। लगभग बीसवें पद से कवि अपनी बात कहता है: बाहु की पीड़ा, फोड़ों और विफल उपचारों से त्रस्त बूढ़ा सेवक हनुमान को याद दिलाता है कि वह सदा उन्हीं का रहा है, पूछता है कि स्वामी देर क्यों कर रहे हैं, पीड़ा को पूतना, पोखर की मकरी और राक्षसी के समान बताता है, और राम, हनुमान तथा शिव से मिलकर रोग-सिन्धु को गाय के खुर के समान सुखा देने की प्रार्थना करता है। अन्तिम पद में वह सब कुछ प्रभु की इच्छा पर छोड़ देता है। यह संक्षिप्त भ…

हनुमान बाहुक का स्रोत क्या है?

हनुमान बाहुक — गोस्वामी तुलसीदास — Hanuman Bahuk, 44 verses, traditionally attributed to Goswami Tulsidas and printed as the closing part of the Kavitavali. परम्परा: वैष्णव।

क्या हनुमान बाहुक के अलग-अलग संस्करण हैं?

बाहुक के पाठों में पदों की संख्या और क्रम में अन्तर है (नवलकिशोर प्रेस, 1881 के संस्करण में 58 पद हैं; गीताप्रेस और पीयूष-वर्षिणी संस्करणों में ये 44 पद एक ही क्रम में हैं) और शब्दों-वर्तनी के भी अनेक अन्तर हैं, जैसे पद 3 दुवन-दल-दमनको / दीन दुख दवन की, पद 10 महाबल-सीम / सींव, पद 29 कपिराज / कपिनाथ, पद 39 जगजाप / जप-जाग। छन्द: छप्पय 1–2, झूलना 3, घनाक्षरी 4–15, सवैया 16–19, घनाक्षरी 20–35, सवैया 36, घनाक्षरी 37–44।

व्हाट्सऐप