स्तोत्र · श्री हनुमान

हनुमान साठिका Hanuman Sathika

साठ चौपाइयों ("साठिका") में हनुमान जी के जन्म और सूर्य-ग्रास से लेकर रामायण-युद्ध के पराक्रम तक की कथा, अन्त में सहायता की विनती और भौमवार पूजा के दोहे।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

दोहा 1

वीर बखानों पवन सुत, जानत सकल जहान ।vīr bakhānoṃ pavan sut, jānat sakal jahān |

धन्य धन्य अंजनी तनय, संकट हर हनुमान ॥dhanya dhanya aṃjanī tanay, saṃkaṭ har hanumān ||

चौपाई 1

जय जय जय हनुमान अड़ंगी ।jay jay jay hanumān aṛaṃgī |

महावीर विक्रम बजरंगी ॥१॥mahāvīr vikram bajaraṃgī ||1||

चौपाई 2

जय कपीश जय पवन कुमारा ।jay kapīś jay pavan kumārā |

जय जग वंदन शील अगारा ॥२॥jay jag vaṃdan śīl agārā ||2||

चौपाई 3

जय आदित्य अमर अविकारी ।jay āditya amar avikārī |

अरि मर्दन जय जय गिरिधारी ॥३॥ari mardan jay jay giridhārī ||3||

चौपाई 4

अंजनि उदर जन्म तुम लीन्हा ।aṃjani udar janma tum līnhā |

जय जय कार देवतन कीन्हा ॥४॥jay jay kār devatan kīnhā ||4||

चौपाई 5

बाजै दुंदुभि गगन गंभीरा ।bājai duṃdubhi gagan gaṃbhīrā |

सुर मन हर्ष असुर मन पीरा ॥५॥sur man harṣa asur man pīrā ||5||

चौपाई 6

कपि के डर गढ़ लंक सकानी ।kapi ke ḍar gaṛh laṃk sakānī |

छूटी बन्दि देवतन जानी ॥६॥chūṭī bandi devatan jānī ||6||

चौपाई 7

ऋषी समूह निकट चलि आये ।ṛṣī samūh nikaṭ cali āye |

पवन तनय के पद सिर नाये ॥७॥pavan tanay ke pad sir nāye ||7||

चौपाई 8

बार बार अस्तुति करि नाना ।bār bār astuti kari nānā |

निर्मल नाम धरा हनुमाना ॥८॥nirmal nām dharā hanumānā ||8||

चौपाई 9

सकल ऋषिन मिलि अस मत ठाना ।sakal ṛṣin mili as mat ṭhānā |

दीन बताय लाल फल खाना ॥९॥dīn batāy lāl phal khānā ||9||

चौपाई 10

सुनत बचन कपि मन हर्षाना ।sunat bacan kapi man harṣānā |

रवि रथ उदय लाल फल जाना ॥१०॥ravi rath uday lāl phal jānā ||10||

चौपाई 11

रथ समेत कपि कीन अहारा ।rath samet kapi kīn ahārā |

सूर्य बिना भयो अति अँधियारा ॥११॥sūrya binā bhayo ati am̐dhiyārā ||11||

चौपाई 12

बिन तमार सुर मुनि अकुलाने ।bin tamār sur muni akulāne |

तब कपीस की अस्तुति ठाने ॥१२॥tab kapīs kī astuti ṭhāne ||12||

चौपाई 13

सकल लोक वृत्तान्त सुनावा ।sakal lok vṛttānta sunāvā |

चतुरानन तब रवि उगिलावा ॥१३॥caturānan tab ravi ugilāvā ||13||

चौपाई 14

कहा बहोरी सुनो बल शीला ।kahā bahorī suno bal śīlā |

रामचन्द्र करिहै बहु लीला ॥१४॥rāmacandra karihai bahu līlā ||14||

चौपाई 15

तब तुम उन कर करब सहाई ।tab tum un kar karab sahāī |

अबहिं बसहु कानन मँह जाई ॥१५॥abahiṃ basahu kānan mam̐h jāī ||15||

चौपाई 16

अस कहि विधि निज लोक सिधारे ।as kahi vidhi nij lok sidhāre |

मिले सखा संग पवन कुमारे ॥१६॥mile sakhā saṃg pavan kumāre ||16||

चौपाई 17

खेलत खेल महा तरु तोरे ।khelat khel mahā taru tore |

ढेर करै बहु पर्वत फोरे ॥१७॥ḍher karai bahu parvat phore ||17||

चौपाई 18

जेहि गिरि चरण देहि कपि धाई ।jehi giri caraṇ dehi kapi dhāī |

गिरि समेत पातालहिं जाई ॥१८॥giri samet pātālahiṃ jāī ||18||

चौपाई 19

कपि सुग्रीव बालि की त्रासा ।kapi sugrīv bāli kī trāsā |

निरखत रहे राम मगु आसा ॥१९॥nirakhat rahe rām magu āsā ||19||

चौपाई 20

मिले राम तहँ पवन कुमारा ।mile rām taham̐ pavan kumārā |

अति आनन्द सप्रेम दुलारा ॥२०॥ati ānanda saprem dulārā ||20||

चौपाई 21

मणि मुंदरी रघुपति सो पाई ।maṇi muṃdarī raghupati so pāī |

सीता खोज चले शिर नाई ॥२१॥sītā khoj cale śir nāī ||21||

चौपाई 22

शत योजन जल निधि विस्तारा ।śat yojan jal nidhi vistārā |

अगम अपार देवतन हारा ॥२२॥agam apār devatan hārā ||22||

चौपाई 23

जिमि सर गोखुर सरिस कपीशा ।jimi sar gokhur saris kapīśā |

लाँघि गये कपि कहि जगदीशा ॥२३॥lām̐ghi gaye kapi kahi jagadīśā ||23||

चौपाई 24

सीता चरण सीस तिन नाये ।sītā caraṇ sīs tin nāye |

अजर अमर के आशिष पाये ॥२४॥ajar amar ke āśiṣ pāye ||24||

चौपाई 25

रहे दनुज उपवन रखवारी ।rahe danuj upavan rakhavārī |

एक से एक महाभट भारी ॥२५॥ek se ek mahābhaṭ bhārī ||25||

चौपाई 26

तिन्हैं मारि पुनि कहेउ कपीसा ।tinhaiṃ māri puni kaheu kapīsā |

दहेउ लंक कोप्यो भुज बीसा ॥२६॥daheu laṃk kopyo bhuj bīsā ||26||

चौपाई 27

सिया बोध दै पुनि फिर आये ।siyā bodh dai puni phir āye |

रामचन्द्र के पद शिर नाये ॥२७॥rāmacandra ke pad śir nāye ||27||

चौपाई 28

मेरु उपारि आप छिन माहीं ।meru upāri āp chin māhīṃ |

बाँधे सेतु निमिष एक माहीं ॥२८॥bām̐dhe setu nimiṣ ek māhīṃ ||28||

चौपाई 29

लक्ष्मण शक्ति लागी जबहीं ।lakṣmaṇ śakti lāgī jabahīṃ |

राम बुलाय कहो पुनि तबहीं ॥२९॥rām bulāy kaho puni tabahīṃ ||29||

चौपाई 30

भवन समेत सुखेण ले आये ।bhavan samet sukheṇ le āye |

तुरत सजीवन को पुनि धाये ॥३०॥turat sajīvan ko puni dhāye ||30||

चौपाई 31

मग मँह कालनेमि कँह मारा ।mag mam̐h kālanemi kam̐h mārā |

अमित सुभट निशिचर संहारा ॥३१॥amit subhaṭ niśicar saṃhārā ||31||

चौपाई 32

आनि सजीवन गिरी समेता ।āni sajīvan girī sametā |

धरि दीन्हों जँह कृपा निकेता ॥३२॥dhari dīnhoṃ jam̐h kṛpā niketā ||32||

चौपाई 33

फनपति केर शोक हरि लीना ।phanapati ker śok hari līnā |

बर्षि सुमन सुर जय जय कीना ॥३३॥barṣi suman sur jay jay kīnā ||33||

चौपाई 34

अहिरावन हरि अनुज समेता ।ahirāvan hari anuj sametā |

लै गयो तहाँ पाताल निकेता ॥३४॥lai gayo tahām̐ pātāl niketā ||34||

चौपाई 35

जहाँ रहै देवी अस्थाना ।jahām̐ rahai devī asthānā |

दीन चहै बलि काढ़ि कृपाना ॥३५॥dīn cahai bali kāṛhi kṛpānā ||35||

चौपाई 36

पवन तनय प्रभु कीन गुहारी ।pavan tanay prabhu kīn guhārī |

कटक समेत निशाचर मारी ॥३६॥kaṭak samet niśācar mārī ||36||

चौपाई 37

रीक्ष कीशपति सबै बहोरी ।rīkṣa kīśapati sabai bahorī |

राम लखन कीने यक ठोरी ॥३७॥rām lakhan kīne yak ṭhorī ||37||

चौपाई 38

सब देवतन के बंदि छुड़ाये ।sab devatan ke baṃdi chuṛāye |

सो कीरति सुनि नारद गाये ॥३८॥so kīrati suni nārad gāye ||38||

चौपाई 39

अक्षय कुमार दनुज बलवाना ।akṣay kumār danuj balavānā |

सान केतु कहे सब जग जाना ॥३९॥sān ketu kahe sab jag jānā ||39||

चौपाई 40

कुम्भकरन रावन कर भाई ।kumbhakaran rāvan kar bhāī |

ताहि निपात कीन्ह कपिराई ॥४०॥tāhi nipāt kīnha kapirāī ||40||

चौपाई 41

मेघनाथ पर शक्ति मारा ।meghanāth par śakti mārā |

पवन तनय सब सों वरियारा ॥४१॥pavan tanay sab soṃ variyārā ||41||

चौपाई 42

रहा तनय नारान्तक जाना ।rahā tanay nārāntak jānā |

पल में हत्यो ताहि, हनुमाना ॥४२॥pal meṃ hatyo tāhi, hanumānā ||42||

चौपाई 43

जहँ लगि मान दनुज कर पावा ।jaham̐ lagi mān danuj kar pāvā |

पवन तनय सब मारि नसावा ॥४३॥pavan tanay sab māri nasāvā ||43||

चौपाई 44

जय मारुत सुत जय अनुकूला ।jay mārut sut jay anukūlā |

नाम कृशानु शोक सम तूला ॥४४॥nām kṛśānu śok sam tūlā ||44||

चौपाई 45

जहँ जीवन कर संकट होई ।jaham̐ jīvan kar saṃkaṭ hoī |

रवि तम सम सो संकट सोई ॥४५॥ravi tam sam so saṃkaṭ soī ||45||

चौपाई 46

वंदि परै सुमिरै हनुमाना ।vaṃdi parai sumirai hanumānā |

संकट कटै धरै जो ध्याना ॥४६॥saṃkaṭ kaṭai dharai jo dhyānā ||46||

चौपाई 47

जम को बाँधि बाम पद दीन्हा ।jam ko bām̐dhi bām pad dīnhā |

मारुत सुत व्याकुल बहु कीन्हा ॥४७॥mārut sut vyākul bahu kīnhā ||47||

चौपाई 48

सो भुज बल का कीन कृपाला ।so bhuj bal kā kīn kṛpālā |

आछत तुम्हें मोर यह हाला ॥४८॥āchat tumheṃ mor yah hālā ||48||

चौपाई 49

आरत हरन नाम हनुमाना ।ārat haran nām hanumānā |

सादर सुरपति कीन बखाना ॥४९॥sādar surapati kīn bakhānā ||49||

चौपाई 50

संकट रहे न एक रती को ।saṃkaṭ rahe na ek ratī ko |

ध्यान धरे हनुमान जती को ॥५०॥dhyān dhare hanumān jatī ko ||50||

चौपाई 51

धावहु देखि दीनता मोरी ।dhāvahu dekhi dīnatā morī |

कहौं पवनसुत युग कर जोरी ॥५१॥kahauṃ pavanasut yug kar jorī ||51||

चौपाई 52

कपि पति वेगि अनुग्रह करहू ।kapi pati vegi anugrah karahū |

आतुर आइ दुसह दुःख हरहू ॥५२॥ātur āi dusah duḥkh harahū ||52||

चौपाई 53

राम शपथ में तुमहिं सुनायो ।rām śapath meṃ tumahiṃ sunāyo |

जवन गुहार लाग सिय जायो ॥५३॥javan guhār lāg siya jāyo ||53||

चौपाई 54

पेज तुम्हार सकल जग जाना ।pej tumhār sakal jag jānā |

भव बंधन भंजन हनुमाना ॥५४॥bhav baṃdhan bhaṃjan hanumānā ||54||

चौपाई 55

यह बंधन कर केतिक बाता ।yah baṃdhan kar ketik bātā |

नाम तुम्हार जगत सुख दाता ॥५५॥nām tumhār jagat sukh dātā ||55||

चौपाई 56

करौं कृपा जय जय जय स्वामी ।karauṃ kṛpā jay jay jay svāmī |

वार अनेक नमामि नमामि ॥५६॥vār anek namāmi namāmi ||56||

चौपाई 57

भौमवार कर होम विधाना ।bhaumavār kar hom vidhānā |

धूप दीप नैवेद्य सुजाना ॥५७॥dhūp dīp naivedya sujānā ||57||

चौपाई 58

मंगल दायक को लौ लावै ।maṃgal dāyak ko lau lāvai |

सुर नर मुनि वाँछित फल पावै ॥५८॥sur nar muni vām̐chit phal pāvai ||58||

चौपाई 59

जयति जयति जय जय जग स्वामी ।jayati jayati jay jay jag svāmī |

समरथ पुरुष सु अंतरयामी ॥५९॥samarath puruṣ su aṃtarayāmī ||59||

चौपाई 60

अंजनि तनय नाम हनुमाना ।aṃjani tanay nām hanumānā |

सो तुलसी के प्राण समाना ॥६०॥so tulasī ke prāṇ samānā ||60||

दोहा 2

जय कपीस सुग्रीव तुम, जय अंगद हनुमान ।jay kapīs sugrīv tum, jay aṃgad hanumān |

रामलषन सीता सहित, सदा करो कल्यान ॥१॥rāmalaṣan sītā sahit, sadā karo kalyān ||1||

दोहा 3

बन्दौ हनुमान नाम यह, भौमवार परमान ।bandau hanumān nām yah, bhaumavār paramān |

ध्यान धरै नर निश्चय पावै पद कल्यान ॥२॥dhyān dharai nar niścay pāvai pad kalyān ||2||

दोहा 4

जो नित्त पढ़ै यह साठिका तुलसी कहै विचारि ॥jo nitta paṛhai yah sāṭhikā tulasī kahai vicāri ||

रहे न संकट ताहि को साक्षी हैं त्रिपुरारि ॥३॥rahe na saṃkaṭ tāhi ko sākṣī haiṃ tripurāri ||3||

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

पाठ: श्रीहनुमद् आराधना, श्रीजी विद्या मन्दिर, मथुरा (archive.org, CC0 स्कैन), मुद्रित पृष्ठ 46–49 से; पृष्ठ-चित्र से मिलाया गया। 11 नवम्बर 2026 को ठाकुर प्रसाद पुस्तक भण्डार, वाराणसी की दो प्रतियों (1999 का हनुमत्स्तोत्र संग्रह और हनुमान चालीसा पुस्तिका) से पंक्ति-दर-पंक्ति मिलान। OCR की 11 पंक्तियाँ सुधारी गईं (जिनमें मुद्रण की एक चूक समुन→सुमन दोनों गवाह प्रतियों के आधार पर); वर्तनी और शब्दों के अन्तर (मेघनाथ/मेघनाद, भयो/भये, सिधारे/सिधारा आदि) पर संस्करण का पाठ रखा गया। आरम्भिक दोहा "वीर बखानों पवन सुत…" केवल इस संस्करण में है।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

श्री हनुमान के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

हनुमान साठिका क्या है?

साठ चौपाइयों ("साठिका") में हनुमान जी के जन्म और सूर्य-ग्रास से लेकर रामायण-युद्ध के पराक्रम तक की कथा, अन्त में सहायता की विनती और भौमवार पूजा के दोहे।

हनुमान साठिका किस देवता से जुड़ा है?

हनुमान साठिका श्री हनुमान से जुड़ा है। श्रीराम के परम भक्त, बल, साहस, विनम्रता और बुद्धि के लिए पूजित; मंगलवार और शनिवार परम्परा से उनकी उपासना से जुड़े हैं।

हनुमान साठिका का अर्थ क्या है?

चौपाइयों में हनुमान को अडिग बजरंगी कहकर अंजनी से जन्म, ऋषियों द्वारा नामकरण, उगते सूर्य को निगलने और ब्रह्मा के कहने पर छोड़ने, बाल-क्रीड़ा, राम से भेंट, लंका-लंघन और दहन, संजीवनी पर्वत लाने, कालनेमि और अहिरावण के वध तथा युद्ध में मारे गये राक्षसों का वर्णन है। फिर भक्त राम की शपथ देकर अपने बन्धन काटने की विनती करता है; अन्तिम दोहों में कहा गया है कि भौमवार को धूप-दीप के साथ साठिका पढ़ने वाले का संकट नहीं रहता, जिसके साक्षी त्रिपुरारि हैं। यह संक्षिप्त भावार्थ है, अनुवाद नहीं।

हनुमान साठिका का स्रोत क्या है?

पारम्परिक भक्ति पाठ (प्रचलित मुद्रित एवं मौखिक रूप) — Hanuman Sathika, traditionally attributed to Goswami Tulsidas. परम्परा: वैष्णव।

क्या हनुमान साठिका के अलग-अलग संस्करण हैं?

प्रतियों में वर्तनी और छोटे शब्दों का अन्तर है (मेघनाथ/मेघनाद, भयो/भये, अहिरावन/महिरावण, सिधारे/सिधारा) और बारहवीं चौपाई का पाठ भिन्न है (बिन तमार सुर मुनि अकुलाने / विनय तुम्हार करैं अकुलाना)। आरम्भिक दोहा "वीर बखानों पवन सुत" कुछ ही प्रतियों में है; अन्त के तीन दोहे सब में हैं।

व्हाट्सऐप