शीतलाष्टक Sheetalashtakam
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
- देवता शीतला माता
- प्रकार अष्टकम्
- भाषा संस्कृत
- परम्परा शाक्त
- स्रोत बृहत्स्तोत्ररत्नाकर — निर्णयसागर प्रेस, बम्बई, 1912 — No. 82, printed pp. 178–179 (djvu 186–187)
प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||శ్రీగణేశాయ నమః ॥
अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः ।asya śrīśītalāstotrasya mahādeva ṛṣiḥ | anuṣṭup chaṃdaḥ | śītalā devatā | lakṣmīrbījam | bhavānī śaktiḥ | sarvavisphoṭakanivṛttaye jape viniyogaḥ |అస్య శ్రీశీతలాస్తోత్రస్య మహాదేవ ఋషిః । అనుష్టుప్ ఛందః । శీతలా దేవతా । లక్ష్మీర్బీజమ్ । భవానీ శక్తిః । సర్వవిస్ఫోటకనివృత్తయే జపే వినియోగః ।
यह पद साझा करेंईश्वर उवाच ।īśvara uvāca |ఈశ్వర ఉవాచ ।
श्लोक 1
वंदेहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् ।vaṃdehaṃ śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digaṃbarām |వందేహం శీతలాం దేవీం రాసభస్థాం దిగంబరామ్ ।
मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṃkṛtamastakām || 1 ||మార్జనీకలశోపేతాం శూర్పాలంకృతమస్తకామ్ ॥ 1 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 2
वंदेऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम् ।vaṃde'haṃ śītalāṃ devīṃ sarvarogabhayāpahām |వందేఽహం శీతలాం దేవీం సర్వరోగభయాపహామ్ ।
यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २ ॥yāmāsādya nivarteta visphoṭakabhayaṃ mahat || 2 ||యామాసాద్య నివర్తేత విస్ఫోటకభయం మహత్ ॥ 2 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 3
शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः ।śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ |శీతలే శీతలే చేతి యో బ్రూయాద్దాహపీడితః ।
विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥ ३ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati || 3 ||విస్ఫోటకభయం ఘోరం క్షిప్రం తస్య ప్రణశ్యతి ॥ 3 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 4
यस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ।yastvāmudakamadhye tu dhṛtvā pūjayate naraḥ |యస్త్వాముదకమధ్యే తు ధృత్వా పూజయతే నరః ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 4 ||విస్ఫోటకభయం ఘోరం గృహే తస్య న జాయతే ॥ 4 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 5
शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ।śītale jvaradagdhasya pūtigaṃdhayutasya ca |శీతలే జ్వరదగ్ధస్య పూతిగంధయుతస్య చ ।
प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥ ५ ॥pranaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvanauṣadham || 5 ||ప్రనష్టచక్షుషః పుంసస్త్వామాహుర్జీవనౌషధమ్ ॥ 5 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 6
शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustyajān |శీతలే తనుజాన్రోగాన్నృణాం హరసి దుస్త్యజాన్ ।
विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकामृतवर्षिणी ॥ ६ ॥visphoṭakavidīrṇānāṃ tvamekāmṛtavarṣiṇī || 6 ||విస్ఫోటకవిదీర్ణానాం త్వమేకామృతవర్షిణీ ॥ 6 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 7
गलगंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।galagaṃḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām |గలగండగ్రహా రోగా యే చాన్యే దారుణా నృణామ్ ।
त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यांति संक्षयम् ॥ ७ ॥tvadanudhyānamātreṇa śītale yāṃti saṃkṣayam || 7 ||త్వదనుధ్యానమాత్రేణ శీతలే యాంతి సంక్షయమ్ ॥ 7 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 8
न मंत्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ।na maṃtro nauṣadhaṃ tasya pāparogasya vidyate |న మంత్రో నౌషధం తస్య పాపరోగస్య విద్యతే ।
त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥ ८ ॥tvāmekāṃ śītale dhātrīṃ nānyāṃ paśyāmi devatām || 8 ||త్వామేకాం శీతలే ధాత్రీం నాన్యాం పశ్యామి దేవతామ్ ॥ 8 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 9
मृणालतंतुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् ।mṛṇālataṃtusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām |మృణాలతంతుసదృశీం నాభిహృన్మధ్యసంస్థితామ్ ।
यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ९ ॥yastvāṃ saṃciṃtayeddevi tasya mṛtyurna jāyate || 9 ||యస్త్వాం సంచింతయేద్దేవి తస్య మృత్యుర్న జాయతే ॥ 9 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 10
अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।aṣṭakaṃ śītalādevyā yo naraḥ prapaṭhetsadā |అష్టకం శీతలాదేవ్యా యో నరః ప్రపఠేత్సదా ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ १० ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 10 ||విస్ఫోటకభయం ఘోరం గృహే తస్య న జాయతే ॥ 10 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 11
श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ।śrotavyaṃ paṭhitavyaṃ ca śraddhābhaktisamanvitaiḥ |శ్రోతవ్యం పఠితవ్యం చ శ్రద్ధాభక్తిసమన్వితైః ।
उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११ ॥upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat || 11 ||ఉపసర్గవినాశాయ పరం స్వస్త్యయనం మహత్ ॥ 11 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 12
शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।śītale tvaṃ jaganmātā śītale tvaṃ jagatpitā |శీతలే త్వం జగన్మాతా శీతలే త్వం జగత్పితా ।
शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥ १२ ॥śītale tvaṃ jagaddhātrī śītalāyai namo namaḥ || 12 ||శీతలే త్వం జగద్ధాత్రీ శీతలాయై నమో నమః ॥ 12 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 13
रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनंदनः ।rāsabho gardabhaścaiva kharo vaiśākhanaṃdanaḥ |రాసభో గర్దభశ్చైవ ఖరో వైశాఖనందనః ।
शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकंदनिकृंतनः ॥ १३ ॥śītalāvāhanaścaiva dūrvākaṃdanikṛṃtanaḥ || 13 ||శీతలావాహనశ్చైవ దూర్వాకందనికృంతనః ॥ 13 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 14
एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।etāni kharanāmāni śītalāgre tu yaḥ paṭhet |ఏతాని ఖరనామాని శీతలాగ్రే తు యః పఠేత్ ।
तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥ १४ ॥tasya gehe śiśūnāṃ ca śītalāruṅ na jāyate || 14 ||తస్య గేహే శిశూనాం చ శీతలారుఙ్ న జాయతే ॥ 14 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 15
शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।śītalāṣṭakamevedaṃ na deyaṃ yasyakasyacit |శీతలాష్టకమేవేదం న దేయం యస్యకస్యచిత్ ।
दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥ १५ ॥dātavyaṃ ca sadā tasmai śraddhābhaktiyutāya vai || 15 ||దాతవ్యం చ సదా తస్మై శ్రద్ధాభక్తియుతాయ వై ॥ 15 ॥
यह पद साझा करें16
इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīskaṃdapurāṇe śītalāṣṭakastotraṃ saṃpūrṇam ||ఇతి శ్రీస్కందపురాణే శీతలాష్టకస్తోత్రం సంపూర్ణమ్ ॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, 1912, क्र. 82 शीतलाष्टकम्, मुद्रित पृ. 178–179 (djvu 186–187), विकिस्रोत पर केवल OCR परत — हर पंक्ति मुद्रित पृष्ठ के चित्र पर पढ़ी गई। djvu 186 के बाएँ हाशिये पर कटे कुछ अक्षर (ऋ-षिः, भवानी, ईश्व-र, दिगंब-रा-म्, दा-तव्यं) साक्ष्यों से पूरे किए गए। साक्ष्य: गीता प्रेस 'देवीस्तोत्ररत्नाकर' (1774) OCR: 23 समान, 7 भिन्न (98.9%); कुम्भकोणम् 1944 का देवी स्तोत्र रत्नाकरम् (आंशिक OCR)। OCR-भूलें (लक्ष्मीर्बीजम्, ब्रूयाद्दाह, रोगान्नृणां, सदृशीं, नाभिहृन्मध्य, संचिंतयेद्देवि, प्रपठेत्सदा, शीतलाग्रे, शीतलारुङ्, वै) चित्र से सुधारी गईं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
प्रश्न
शीतलाष्टक क्या है?
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
शीतलाष्टक किस देवता से जुड़ा है?
शीतलाष्टक शीतला माता से जुड़ा है। उत्तर और पूर्व भारत में पूजित देवी, जिनका परम्परा से ज्वर व चेचक से रक्षा के लिए स्मरण होता है; शीतला अष्टमी (बसोड़ा) उनका पर्व है।
शीतलाष्टक का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि महादेव, छन्द अनुष्टुप्, देवता शीतला) के बाद ईश्वर कहते हैं: मैं गर्दभ पर बैठी, दिगम्बरा, झाड़ू-कलश धारी, सिर पर सूप वाली शीतला देवी को प्रणाम करता हूँ; सब रोगों का भय हरने वाली को, जिनकी शरण से चेचक का बड़ा भय दूर होता है। ज्वर की जलन में 'शीतले शीतले' पुकारने वाले, या जल में उनकी प्रतिमा रखकर पूजने वाले के घर से यह भय दूर होता है। ज्वर से जले, दुर्गन्धयुक्त घावों वाले, दृष्टि खोते मनुष्य के लिए वे जीवन-औषधि कही गई हैं; शरीर के कठिन रोग हरती हैं और विस्फोटक से पीड़ितों पर अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगण्ड आदि भयंकर रोग उनके ध्यान से नष्ट कहे गए हैं। …
शीतलाष्टक का स्रोत क्या है?
स्कन्द पुराण — Ascribed to the Skanda Purana in its colophon; Brihat Stotra Ratnakara 1912, no. 82. परम्परा: शाक्त।
क्या शीतलाष्टक के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रणों में बहुत कम भेद: श्लोक 5 प्रनष्टचक्षुषः या प्रणष्टचक्षुषः; श्लोक 1 वन्देऽहं; श्लोक 15 यस्य कस्यचित्। पुष्पिका कहीं इति श्रीस्कन्दमहापुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् है। 'अष्टक' नाम होने पर भी सभी मिलाए गए मुद्रणों में पन्द्रह श्लोक हैं।