अष्टकम् · शीतला माता

शीतलाष्टक Sheetalashtakam

शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।

प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||ஶ்ரீகணேஶாய நமஃ ॥

अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः ।asya śrīśītalāstotrasya mahādeva ṛṣiḥ | anuṣṭup chaṃdaḥ | śītalā devatā | lakṣmīrbījam | bhavānī śaktiḥ | sarvavisphoṭakanivṛttaye jape viniyogaḥ |அஸ்ய ஶ்ரீஶீதலாஸ்தோத்ரஸ்ய மஹாதேவ ருஷிஃ । அநுஷ்டுப் சம்தஃ । ஶீதலா தேவதா । லக்ஷ்மீர்பீஜம் । பவாநீ ஶக்திஃ । ஸர்வவிஸ்போடகநிவ்ருத்தயே ஜபே விநியோகஃ ।

यह पद साझा करें

ईश्वर उवाच ।īśvara uvāca |ஈஶ்வர உவாச ।

श्लोक 1

वंदेहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् ।vaṃdehaṃ śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digaṃbarām |வம்தேஹம் ஶீதலாம் தேவீம் ராஸபஸ்தாம் திகம்பராம் ।

मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṃkṛtamastakām || 1 ||மார்ஜநீகலஶோபேதாம் ஶூர்பாலம்க்ருதமஸ்தகாம் ॥ 1 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 2

वंदेऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम् ।vaṃde'haṃ śītalāṃ devīṃ sarvarogabhayāpahām |வம்தேஹம் ஶீதலாம் தேவீம் ஸர்வரோகபயாபஹாம் ।

यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २ ॥yāmāsādya nivarteta visphoṭakabhayaṃ mahat || 2 ||யாமாஸாத்ய நிவர்தேத விஸ்போடகபயம் மஹத் ॥ 2 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 3

शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः ।śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ |ஶீதலே ஶீதலே சேதி யோ ப்ரூயாத்தாஹபீடிதஃ ।

विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥ ३ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati || 3 ||விஸ்போடகபயம் கோரம் க்ஷிப்ரம் தஸ்ய ப்ரணஶ்யதி ॥ 3 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 4

यस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ।yastvāmudakamadhye tu dhṛtvā pūjayate naraḥ |யஸ்த்வாமுதகமத்யே து த்ருத்வா பூஜயதே நரஃ ।

विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 4 ||விஸ்போடகபயம் கோரம் க்ருஹே தஸ்ய ந ஜாயதே ॥ 4 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 5

शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ।śītale jvaradagdhasya pūtigaṃdhayutasya ca |ஶீதலே ஜ்வரதக்தஸ்ய பூதிகம்தயுதஸ்ய ச ।

प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥ ५ ॥pranaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvanauṣadham || 5 ||ப்ரநஷ்டசக்ஷுஷஃ பும்ஸஸ்த்வாமாஹுர்ஜீவநௌஷதம் ॥ 5 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 6

शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustyajān |ஶீதலே தநுஜாந்ரோகாந்ந்ருணாம் ஹரஸி துஸ்த்யஜாந் ।

विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकामृतवर्षिणी ॥ ६ ॥visphoṭakavidīrṇānāṃ tvamekāmṛtavarṣiṇī || 6 ||விஸ்போடகவிதீர்ணாநாம் த்வமேகாம்ருதவர்ஷிணீ ॥ 6 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 7

गलगंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।galagaṃḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām |கலகம்டக்ரஹா ரோகா யே சாந்யே தாருணா ந்ருணாம் ।

त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यांति संक्षयम् ॥ ७ ॥tvadanudhyānamātreṇa śītale yāṃti saṃkṣayam || 7 ||த்வதநுத்யாநமாத்ரேண ஶீதலே யாம்தி ஸம்க்ஷயம் ॥ 7 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 8

न मंत्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ।na maṃtro nauṣadhaṃ tasya pāparogasya vidyate |ந மம்த்ரோ நௌஷதம் தஸ்ய பாபரோகஸ்ய வித்யதே ।

त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥ ८ ॥tvāmekāṃ śītale dhātrīṃ nānyāṃ paśyāmi devatām || 8 ||த்வாமேகாம் ஶீதலே தாத்ரீம் நாந்யாம் பஶ்யாமி தேவதாம் ॥ 8 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 9

मृणालतंतुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् ।mṛṇālataṃtusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām |ம்ருணாலதம்துஸத்ருஶீம் நாபிஹ்ருந்மத்யஸம்ஸ்திதாம் ।

यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ९ ॥yastvāṃ saṃciṃtayeddevi tasya mṛtyurna jāyate || 9 ||யஸ்த்வாம் ஸம்சிம்தயேத்தேவி தஸ்ய ம்ருத்யுர்ந ஜாயதே ॥ 9 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 10

अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।aṣṭakaṃ śītalādevyā yo naraḥ prapaṭhetsadā |அஷ்டகம் ஶீதலாதேவ்யா யோ நரஃ ப்ரபடேத்ஸதா ।

विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ १० ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 10 ||விஸ்போடகபயம் கோரம் க்ருஹே தஸ்ய ந ஜாயதே ॥ 10 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 11

श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ।śrotavyaṃ paṭhitavyaṃ ca śraddhābhaktisamanvitaiḥ |ஶ்ரோதவ்யம் படிதவ்யம் ச ஶ்ரத்தாபக்திஸமந்விதைஃ ।

उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११ ॥upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat || 11 ||உபஸர்கவிநாஶாய பரம் ஸ்வஸ்த்யயநம் மஹத் ॥ 11 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 12

शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।śītale tvaṃ jaganmātā śītale tvaṃ jagatpitā |ஶீதலே த்வம் ஜகந்மாதா ஶீதலே த்வம் ஜகத்பிதா ।

शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥ १२ ॥śītale tvaṃ jagaddhātrī śītalāyai namo namaḥ || 12 ||ஶீதலே த்வம் ஜகத்தாத்ரீ ஶீதலாயை நமோ நமஃ ॥ 12 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 13

रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनंदनः ।rāsabho gardabhaścaiva kharo vaiśākhanaṃdanaḥ |ராஸபோ கர்தபஶ்சைவ கரோ வைஶாகநம்தநஃ ।

शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकंदनिकृंतनः ॥ १३ ॥śītalāvāhanaścaiva dūrvākaṃdanikṛṃtanaḥ || 13 ||ஶீதலாவாஹநஶ்சைவ தூர்வாகம்தநிக்ரும்தநஃ ॥ 13 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 14

एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।etāni kharanāmāni śītalāgre tu yaḥ paṭhet |ஏதாநி கரநாமாநி ஶீதலாக்ரே து யஃ படேத் ।

तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥ १४ ॥tasya gehe śiśūnāṃ ca śītalāruṅ na jāyate || 14 ||தஸ்ய கேஹே ஶிஶூநாம் ச ஶீதலாருங் ந ஜாயதே ॥ 14 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 15

शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।śītalāṣṭakamevedaṃ na deyaṃ yasyakasyacit |ஶீதலாஷ்டகமேவேதம் ந தேயம் யஸ்யகஸ்யசித் ।

दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥ १५ ॥dātavyaṃ ca sadā tasmai śraddhābhaktiyutāya vai || 15 ||தாதவ்யம் ச ஸதா தஸ்மை ஶ்ரத்தாபக்தியுதாய வை ॥ 15 ॥

यह पद साझा करें

16

इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīskaṃdapurāṇe śītalāṣṭakastotraṃ saṃpūrṇam ||இதி ஶ்ரீஸ்கம்தபுராணே ஶீதலாஷ்டகஸ்தோத்ரம் ஸம்பூர்ணம் ॥

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, 1912, क्र. 82 शीतलाष्टकम्, मुद्रित पृ. 178–179 (djvu 186–187), विकिस्रोत पर केवल OCR परत — हर पंक्ति मुद्रित पृष्ठ के चित्र पर पढ़ी गई। djvu 186 के बाएँ हाशिये पर कटे कुछ अक्षर (ऋ-षिः, भवानी, ईश्व-र, दिगंब-रा-म्, दा-तव्यं) साक्ष्यों से पूरे किए गए। साक्ष्य: गीता प्रेस 'देवीस्तोत्ररत्नाकर' (1774) OCR: 23 समान, 7 भिन्न (98.9%); कुम्भकोणम् 1944 का देवी स्तोत्र रत्नाकरम् (आंशिक OCR)। OCR-भूलें (लक्ष्मीर्बीजम्, ब्रूयाद्दाह, रोगान्नृणां, सदृशीं, नाभिहृन्मध्य, संचिंतयेद्देवि, प्रपठेत्सदा, शीतलाग्रे, शीतलारुङ्, वै) चित्र से सुधारी गईं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

प्रश्न

शीतलाष्टक क्या है?

शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।

शीतलाष्टक किस देवता से जुड़ा है?

शीतलाष्टक शीतला माता से जुड़ा है। उत्तर और पूर्व भारत में पूजित देवी, जिनका परम्परा से ज्वर व चेचक से रक्षा के लिए स्मरण होता है; शीतला अष्टमी (बसोड़ा) उनका पर्व है।

शीतलाष्टक का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि महादेव, छन्द अनुष्टुप्, देवता शीतला) के बाद ईश्वर कहते हैं: मैं गर्दभ पर बैठी, दिगम्बरा, झाड़ू-कलश धारी, सिर पर सूप वाली शीतला देवी को प्रणाम करता हूँ; सब रोगों का भय हरने वाली को, जिनकी शरण से चेचक का बड़ा भय दूर होता है। ज्वर की जलन में 'शीतले शीतले' पुकारने वाले, या जल में उनकी प्रतिमा रखकर पूजने वाले के घर से यह भय दूर होता है। ज्वर से जले, दुर्गन्धयुक्त घावों वाले, दृष्टि खोते मनुष्य के लिए वे जीवन-औषधि कही गई हैं; शरीर के कठिन रोग हरती हैं और विस्फोटक से पीड़ितों पर अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगण्ड आदि भयंकर रोग उनके ध्यान से नष्ट कहे गए हैं। …

शीतलाष्टक का स्रोत क्या है?

स्कन्द पुराण — Ascribed to the Skanda Purana in its colophon; Brihat Stotra Ratnakara 1912, no. 82. परम्परा: शाक्त।

क्या शीतलाष्टक के अलग-अलग संस्करण हैं?

मुद्रणों में बहुत कम भेद: श्लोक 5 प्रनष्टचक्षुषः या प्रणष्टचक्षुषः; श्लोक 1 वन्देऽहं; श्लोक 15 यस्य कस्यचित्। पुष्पिका कहीं इति श्रीस्कन्दमहापुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् है। 'अष्टक' नाम होने पर भी सभी मिलाए गए मुद्रणों में पन्द्रह श्लोक हैं।

व्हाट्सऐप