शीतलाष्टक Sheetalashtakam
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
- देवता शीतला माता
- प्रकार अष्टकम्
- भाषा संस्कृत
- परम्परा शाक्त
- स्रोत बृहत्स्तोत्ररत्नाकर — निर्णयसागर प्रेस, बम्बई, 1912 — No. 82, printed pp. 178–179 (djvu 186–187)
प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||শ্রীগণেশায নমঃ ॥
अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः ।asya śrīśītalāstotrasya mahādeva ṛṣiḥ | anuṣṭup chaṃdaḥ | śītalā devatā | lakṣmīrbījam | bhavānī śaktiḥ | sarvavisphoṭakanivṛttaye jape viniyogaḥ |অস্য শ্রীশীতলাস্তোত্রস্য মহাদেব ঋষিঃ । অনুষ্টুপ্ ছংদঃ । শীতলা দেবতা । লক্ষ্মীর্বীজম্ । ভবানী শক্তিঃ । সর্ববিস্ফোটকনিবৃত্তযে জপে বিনিযোগঃ ।
यह पद साझा करेंईश्वर उवाच ।īśvara uvāca |ঈশ্বর উবাচ ।
श्लोक 1
वंदेहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् ।vaṃdehaṃ śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digaṃbarām |বংদেহং শীতলাং দেবীং রাসভস্থাং দিগংবরাম্ ।
मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṃkṛtamastakām || 1 ||মার্জনীকলশোপেতাং শূর্পালংকৃতমস্তকাম্ ॥ 1 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 2
वंदेऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम् ।vaṃde'haṃ śītalāṃ devīṃ sarvarogabhayāpahām |বংদেঽহং শীতলাং দেবীং সর্বরোগভযাপহাম্ ।
यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २ ॥yāmāsādya nivarteta visphoṭakabhayaṃ mahat || 2 ||যামাসাদ্য নিবর্তেত বিস্ফোটকভযং মহত্ ॥ 2 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 3
शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः ।śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ |শীতলে শীতলে চেতি যো ব্রূযাদ্দাহপীডিতঃ ।
विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥ ३ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati || 3 ||বিস্ফোটকভযং ঘোরং ক্ষিপ্রং তস্য প্রণশ্যতি ॥ 3 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 4
यस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ।yastvāmudakamadhye tu dhṛtvā pūjayate naraḥ |যস্ত্বামুদকমধ্যে তু ধৃত্বা পূজযতে নরঃ ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 4 ||বিস্ফোটকভযং ঘোরং গৃহে তস্য ন জাযতে ॥ 4 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 5
शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ।śītale jvaradagdhasya pūtigaṃdhayutasya ca |শীতলে জ্বরদগ্ধস্য পূতিগংধযুতস্য চ ।
प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥ ५ ॥pranaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvanauṣadham || 5 ||প্রনষ্টচক্ষুষঃ পুংসস্ত্বামাহুর্জীবনৌষধম্ ॥ 5 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 6
शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustyajān |শীতলে তনুজান্রোগান্নৃণাং হরসি দুস্ত্যজান্ ।
विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकामृतवर्षिणी ॥ ६ ॥visphoṭakavidīrṇānāṃ tvamekāmṛtavarṣiṇī || 6 ||বিস্ফোটকবিদীর্ণানাং ত্বমেকামৃতবর্ষিণী ॥ 6 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 7
गलगंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।galagaṃḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām |গলগংডগ্রহা রোগা যে চান্যে দারুণা নৃণাম্ ।
त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यांति संक्षयम् ॥ ७ ॥tvadanudhyānamātreṇa śītale yāṃti saṃkṣayam || 7 ||ত্বদনুধ্যানমাত্রেণ শীতলে যাংতি সংক্ষযম্ ॥ 7 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 8
न मंत्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ।na maṃtro nauṣadhaṃ tasya pāparogasya vidyate |ন মংত্রো নৌষধং তস্য পাপরোগস্য বিদ্যতে ।
त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥ ८ ॥tvāmekāṃ śītale dhātrīṃ nānyāṃ paśyāmi devatām || 8 ||ত্বামেকাং শীতলে ধাত্রীং নান্যাং পশ্যামি দেবতাম্ ॥ 8 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 9
मृणालतंतुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् ।mṛṇālataṃtusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām |মৃণালতংতুসদৃশীং নাভিহৃন্মধ্যসংস্থিতাম্ ।
यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ९ ॥yastvāṃ saṃciṃtayeddevi tasya mṛtyurna jāyate || 9 ||যস্ত্বাং সংচিংতযেদ্দেবি তস্য মৃত্যুর্ন জাযতে ॥ 9 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 10
अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।aṣṭakaṃ śītalādevyā yo naraḥ prapaṭhetsadā |অষ্টকং শীতলাদেব্যা যো নরঃ প্রপঠেত্সদা ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ १० ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 10 ||বিস্ফোটকভযং ঘোরং গৃহে তস্য ন জাযতে ॥ 10 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 11
श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ।śrotavyaṃ paṭhitavyaṃ ca śraddhābhaktisamanvitaiḥ |শ্রোতব্যং পঠিতব্যং চ শ্রদ্ধাভক্তিসমন্বিতৈঃ ।
उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११ ॥upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat || 11 ||উপসর্গবিনাশায পরং স্বস্ত্যযনং মহত্ ॥ 11 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 12
शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।śītale tvaṃ jaganmātā śītale tvaṃ jagatpitā |শীতলে ত্বং জগন্মাতা শীতলে ত্বং জগত্পিতা ।
शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥ १२ ॥śītale tvaṃ jagaddhātrī śītalāyai namo namaḥ || 12 ||শীতলে ত্বং জগদ্ধাত্রী শীতলাযৈ নমো নমঃ ॥ 12 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 13
रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनंदनः ।rāsabho gardabhaścaiva kharo vaiśākhanaṃdanaḥ |রাসভো গর্দভশ্চৈব খরো বৈশাখনংদনঃ ।
शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकंदनिकृंतनः ॥ १३ ॥śītalāvāhanaścaiva dūrvākaṃdanikṛṃtanaḥ || 13 ||শীতলাবাহনশ্চৈব দূর্বাকংদনিকৃংতনঃ ॥ 13 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 14
एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।etāni kharanāmāni śītalāgre tu yaḥ paṭhet |এতানি খরনামানি শীতলাগ্রে তু যঃ পঠেত্ ।
तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥ १४ ॥tasya gehe śiśūnāṃ ca śītalāruṅ na jāyate || 14 ||তস্য গেহে শিশূনাং চ শীতলারুঙ্ ন জাযতে ॥ 14 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 15
शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।śītalāṣṭakamevedaṃ na deyaṃ yasyakasyacit |শীতলাষ্টকমেবেদং ন দেযং যস্যকস্যচিত্ ।
दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥ १५ ॥dātavyaṃ ca sadā tasmai śraddhābhaktiyutāya vai || 15 ||দাতব্যং চ সদা তস্মৈ শ্রদ্ধাভক্তিযুতায বৈ ॥ 15 ॥
यह पद साझा करें16
इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīskaṃdapurāṇe śītalāṣṭakastotraṃ saṃpūrṇam ||ইতি শ্রীস্কংদপুরাণে শীতলাষ্টকস্তোত্রং সংপূর্ণম্ ॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, 1912, क्र. 82 शीतलाष्टकम्, मुद्रित पृ. 178–179 (djvu 186–187), विकिस्रोत पर केवल OCR परत — हर पंक्ति मुद्रित पृष्ठ के चित्र पर पढ़ी गई। djvu 186 के बाएँ हाशिये पर कटे कुछ अक्षर (ऋ-षिः, भवानी, ईश्व-र, दिगंब-रा-म्, दा-तव्यं) साक्ष्यों से पूरे किए गए। साक्ष्य: गीता प्रेस 'देवीस्तोत्ररत्नाकर' (1774) OCR: 23 समान, 7 भिन्न (98.9%); कुम्भकोणम् 1944 का देवी स्तोत्र रत्नाकरम् (आंशिक OCR)। OCR-भूलें (लक्ष्मीर्बीजम्, ब्रूयाद्दाह, रोगान्नृणां, सदृशीं, नाभिहृन्मध्य, संचिंतयेद्देवि, प्रपठेत्सदा, शीतलाग्रे, शीतलारुङ्, वै) चित्र से सुधारी गईं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
प्रश्न
शीतलाष्टक क्या है?
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
शीतलाष्टक किस देवता से जुड़ा है?
शीतलाष्टक शीतला माता से जुड़ा है। उत्तर और पूर्व भारत में पूजित देवी, जिनका परम्परा से ज्वर व चेचक से रक्षा के लिए स्मरण होता है; शीतला अष्टमी (बसोड़ा) उनका पर्व है।
शीतलाष्टक का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि महादेव, छन्द अनुष्टुप्, देवता शीतला) के बाद ईश्वर कहते हैं: मैं गर्दभ पर बैठी, दिगम्बरा, झाड़ू-कलश धारी, सिर पर सूप वाली शीतला देवी को प्रणाम करता हूँ; सब रोगों का भय हरने वाली को, जिनकी शरण से चेचक का बड़ा भय दूर होता है। ज्वर की जलन में 'शीतले शीतले' पुकारने वाले, या जल में उनकी प्रतिमा रखकर पूजने वाले के घर से यह भय दूर होता है। ज्वर से जले, दुर्गन्धयुक्त घावों वाले, दृष्टि खोते मनुष्य के लिए वे जीवन-औषधि कही गई हैं; शरीर के कठिन रोग हरती हैं और विस्फोटक से पीड़ितों पर अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगण्ड आदि भयंकर रोग उनके ध्यान से नष्ट कहे गए हैं। …
शीतलाष्टक का स्रोत क्या है?
स्कन्द पुराण — Ascribed to the Skanda Purana in its colophon; Brihat Stotra Ratnakara 1912, no. 82. परम्परा: शाक्त।
क्या शीतलाष्टक के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रणों में बहुत कम भेद: श्लोक 5 प्रनष्टचक्षुषः या प्रणष्टचक्षुषः; श्लोक 1 वन्देऽहं; श्लोक 15 यस्य कस्यचित्। पुष्पिका कहीं इति श्रीस्कन्दमहापुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् है। 'अष्टक' नाम होने पर भी सभी मिलाए गए मुद्रणों में पन्द्रह श्लोक हैं।