अष्टकम् · शीतला माता

शीतलाष्टक Sheetalashtakam

शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।

प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||ଶ୍ରୀଗଣେଶାଯ ନମଃ ॥

अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः ।asya śrīśītalāstotrasya mahādeva ṛṣiḥ | anuṣṭup chaṃdaḥ | śītalā devatā | lakṣmīrbījam | bhavānī śaktiḥ | sarvavisphoṭakanivṛttaye jape viniyogaḥ |ଅସ୍ଯ ଶ୍ରୀଶୀତଲାସ୍ତୋତ୍ରସ୍ଯ ମହାଦେବ ଋଷିଃ । ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଛଂଦଃ । ଶୀତଲା ଦେବତା । ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ବୀଜମ୍ । ଭବାନୀ ଶକ୍ତିଃ । ସର୍ବବିସ୍ଫୋଟକନିବୃତ୍ତଯେ ଜପେ ବିନିଯୋଗଃ ।

यह पद साझा करें

ईश्वर उवाच ।īśvara uvāca |ଈଶ୍ବର ଉବାଚ ।

श्लोक 1

वंदेहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् ।vaṃdehaṃ śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digaṃbarām |ବଂଦେହଂ ଶୀତଲାଂ ଦେବୀଂ ରାସଭସ୍ଥାଂ ଦିଗଂବରାମ୍ ।

मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṃkṛtamastakām || 1 ||ମାର୍ଜନୀକଲଶୋପେତାଂ ଶୂର୍ପାଲଂକୃତମସ୍ତକାମ୍ ॥ 1 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 2

वंदेऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम् ।vaṃde'haṃ śītalāṃ devīṃ sarvarogabhayāpahām |ବଂଦେଽହଂ ଶୀତଲାଂ ଦେବୀଂ ସର୍ବରୋଗଭଯାପହାମ୍ ।

यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २ ॥yāmāsādya nivarteta visphoṭakabhayaṃ mahat || 2 ||ଯାମାସାଦ୍ଯ ନିବର୍ତେତ ବିସ୍ଫୋଟକଭଯଂ ମହତ୍ ॥ 2 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 3

शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः ।śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ |ଶୀତଲେ ଶୀତଲେ ଚେତି ଯୋ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଦାହପୀଡିତଃ ।

विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥ ३ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati || 3 ||ବିସ୍ଫୋଟକଭଯଂ ଘୋରଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ॥ 3 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 4

यस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ।yastvāmudakamadhye tu dhṛtvā pūjayate naraḥ |ଯସ୍ତ୍ବାମୁଦକମଧ୍ଯେ ତୁ ଧୃତ୍ବା ପୂଜଯତେ ନରଃ ।

विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 4 ||ବିସ୍ଫୋଟକଭଯଂ ଘୋରଂ ଗୃହେ ତସ୍ଯ ନ ଜାଯତେ ॥ 4 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 5

शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ।śītale jvaradagdhasya pūtigaṃdhayutasya ca |ଶୀତଲେ ଜ୍ବରଦଗ୍ଧସ୍ଯ ପୂତିଗଂଧଯୁତସ୍ଯ ଚ ।

प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥ ५ ॥pranaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvanauṣadham || 5 ||ପ୍ରନଷ୍ଟଚକ୍ଷୁଷଃ ପୁଂସସ୍ତ୍ବାମାହୁର୍ଜୀବନୌଷଧମ୍ ॥ 5 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 6

शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustyajān |ଶୀତଲେ ତନୁଜାନ୍ରୋଗାନ୍ନୃଣାଂ ହରସି ଦୁସ୍ତ୍ଯଜାନ୍ ।

विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकामृतवर्षिणी ॥ ६ ॥visphoṭakavidīrṇānāṃ tvamekāmṛtavarṣiṇī || 6 ||ବିସ୍ଫୋଟକବିଦୀର୍ଣାନାଂ ତ୍ବମେକାମୃତବର୍ଷିଣୀ ॥ 6 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 7

गलगंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।galagaṃḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām |ଗଲଗଂଡଗ୍ରହା ରୋଗା ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଦାରୁଣା ନୃଣାମ୍ ।

त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यांति संक्षयम् ॥ ७ ॥tvadanudhyānamātreṇa śītale yāṃti saṃkṣayam || 7 ||ତ୍ବଦନୁଧ୍ଯାନମାତ୍ରେଣ ଶୀତଲେ ଯାଂତି ସଂକ୍ଷଯମ୍ ॥ 7 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 8

न मंत्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ।na maṃtro nauṣadhaṃ tasya pāparogasya vidyate |ନ ମଂତ୍ରୋ ନୌଷଧଂ ତସ୍ଯ ପାପରୋଗସ୍ଯ ବିଦ୍ଯତେ ।

त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥ ८ ॥tvāmekāṃ śītale dhātrīṃ nānyāṃ paśyāmi devatām || 8 ||ତ୍ବାମେକାଂ ଶୀତଲେ ଧାତ୍ରୀଂ ନାନ୍ଯାଂ ପଶ୍ଯାମି ଦେବତାମ୍ ॥ 8 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 9

मृणालतंतुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् ।mṛṇālataṃtusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām |ମୃଣାଲତଂତୁସଦୃଶୀଂ ନାଭିହୃନ୍ମଧ୍ଯସଂସ୍ଥିତାମ୍ ।

यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ९ ॥yastvāṃ saṃciṃtayeddevi tasya mṛtyurna jāyate || 9 ||ଯସ୍ତ୍ବାଂ ସଂଚିଂତଯେଦ୍ଦେବି ତସ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁର୍ନ ଜାଯତେ ॥ 9 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 10

अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।aṣṭakaṃ śītalādevyā yo naraḥ prapaṭhetsadā |ଅଷ୍ଟକଂ ଶୀତଲାଦେବ୍ଯା ଯୋ ନରଃ ପ୍ରପଠେତ୍ସଦା ।

विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ १० ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 10 ||ବିସ୍ଫୋଟକଭଯଂ ଘୋରଂ ଗୃହେ ତସ୍ଯ ନ ଜାଯତେ ॥ 10 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 11

श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ।śrotavyaṃ paṭhitavyaṃ ca śraddhābhaktisamanvitaiḥ |ଶ୍ରୋତବ୍ଯଂ ପଠିତବ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିସମନ୍ବିତୈଃ ।

उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११ ॥upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat || 11 ||ଉପସର୍ଗବିନାଶାଯ ପରଂ ସ୍ବସ୍ତ୍ଯଯନଂ ମହତ୍ ॥ 11 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 12

शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।śītale tvaṃ jaganmātā śītale tvaṃ jagatpitā |ଶୀତଲେ ତ୍ବଂ ଜଗନ୍ମାତା ଶୀତଲେ ତ୍ବଂ ଜଗତ୍ପିତା ।

शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥ १२ ॥śītale tvaṃ jagaddhātrī śītalāyai namo namaḥ || 12 ||ଶୀତଲେ ତ୍ବଂ ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ ଶୀତଲାଯୈ ନମୋ ନମଃ ॥ 12 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 13

रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनंदनः ।rāsabho gardabhaścaiva kharo vaiśākhanaṃdanaḥ |ରାସଭୋ ଗର୍ଦଭଶ୍ଚୈବ ଖରୋ ବୈଶାଖନଂଦନଃ ।

शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकंदनिकृंतनः ॥ १३ ॥śītalāvāhanaścaiva dūrvākaṃdanikṛṃtanaḥ || 13 ||ଶୀତଲାବାହନଶ୍ଚୈବ ଦୂର୍ବାକଂଦନିକୃଂତନଃ ॥ 13 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 14

एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।etāni kharanāmāni śītalāgre tu yaḥ paṭhet |ଏତାନି ଖରନାମାନି ଶୀତଲାଗ୍ରେ ତୁ ଯଃ ପଠେତ୍ ।

तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥ १४ ॥tasya gehe śiśūnāṃ ca śītalāruṅ na jāyate || 14 ||ତସ୍ଯ ଗେହେ ଶିଶୂନାଂ ଚ ଶୀତଲାରୁଙ୍ ନ ଜାଯତେ ॥ 14 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 15

शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।śītalāṣṭakamevedaṃ na deyaṃ yasyakasyacit |ଶୀତଲାଷ୍ଟକମେବେଦଂ ନ ଦେଯଂ ଯସ୍ଯକସ୍ଯଚିତ୍ ।

दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥ १५ ॥dātavyaṃ ca sadā tasmai śraddhābhaktiyutāya vai || 15 ||ଦାତବ୍ଯଂ ଚ ସଦା ତସ୍ମୈ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିଯୁତାଯ ବୈ ॥ 15 ॥

यह पद साझा करें

16

इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīskaṃdapurāṇe śītalāṣṭakastotraṃ saṃpūrṇam ||ଇତି ଶ୍ରୀସ୍କଂଦପୁରାଣେ ଶୀତଲାଷ୍ଟକସ୍ତୋତ୍ରଂ ସଂପୂର୍ଣମ୍ ॥

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, 1912, क्र. 82 शीतलाष्टकम्, मुद्रित पृ. 178–179 (djvu 186–187), विकिस्रोत पर केवल OCR परत — हर पंक्ति मुद्रित पृष्ठ के चित्र पर पढ़ी गई। djvu 186 के बाएँ हाशिये पर कटे कुछ अक्षर (ऋ-षिः, भवानी, ईश्व-र, दिगंब-रा-म्, दा-तव्यं) साक्ष्यों से पूरे किए गए। साक्ष्य: गीता प्रेस 'देवीस्तोत्ररत्नाकर' (1774) OCR: 23 समान, 7 भिन्न (98.9%); कुम्भकोणम् 1944 का देवी स्तोत्र रत्नाकरम् (आंशिक OCR)। OCR-भूलें (लक्ष्मीर्बीजम्, ब्रूयाद्दाह, रोगान्नृणां, सदृशीं, नाभिहृन्मध्य, संचिंतयेद्देवि, प्रपठेत्सदा, शीतलाग्रे, शीतलारुङ्, वै) चित्र से सुधारी गईं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

प्रश्न

शीतलाष्टक क्या है?

शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।

शीतलाष्टक किस देवता से जुड़ा है?

शीतलाष्टक शीतला माता से जुड़ा है। उत्तर और पूर्व भारत में पूजित देवी, जिनका परम्परा से ज्वर व चेचक से रक्षा के लिए स्मरण होता है; शीतला अष्टमी (बसोड़ा) उनका पर्व है।

शीतलाष्टक का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि महादेव, छन्द अनुष्टुप्, देवता शीतला) के बाद ईश्वर कहते हैं: मैं गर्दभ पर बैठी, दिगम्बरा, झाड़ू-कलश धारी, सिर पर सूप वाली शीतला देवी को प्रणाम करता हूँ; सब रोगों का भय हरने वाली को, जिनकी शरण से चेचक का बड़ा भय दूर होता है। ज्वर की जलन में 'शीतले शीतले' पुकारने वाले, या जल में उनकी प्रतिमा रखकर पूजने वाले के घर से यह भय दूर होता है। ज्वर से जले, दुर्गन्धयुक्त घावों वाले, दृष्टि खोते मनुष्य के लिए वे जीवन-औषधि कही गई हैं; शरीर के कठिन रोग हरती हैं और विस्फोटक से पीड़ितों पर अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगण्ड आदि भयंकर रोग उनके ध्यान से नष्ट कहे गए हैं। …

शीतलाष्टक का स्रोत क्या है?

स्कन्द पुराण — Ascribed to the Skanda Purana in its colophon; Brihat Stotra Ratnakara 1912, no. 82. परम्परा: शाक्त।

क्या शीतलाष्टक के अलग-अलग संस्करण हैं?

मुद्रणों में बहुत कम भेद: श्लोक 5 प्रनष्टचक्षुषः या प्रणष्टचक्षुषः; श्लोक 1 वन्देऽहं; श्लोक 15 यस्य कस्यचित्। पुष्पिका कहीं इति श्रीस्कन्दमहापुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् है। 'अष्टक' नाम होने पर भी सभी मिलाए गए मुद्रणों में पन्द्रह श्लोक हैं।

व्हाट्सऐप