अष्टकम् · शीतला माता

शीतलाष्टक Sheetalashtakam

शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।

प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||ਸ਼੍ਰੀਗਣੇਸ਼ਾਯ ਨਮਃ ॥

अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः ।asya śrīśītalāstotrasya mahādeva ṛṣiḥ | anuṣṭup chaṃdaḥ | śītalā devatā | lakṣmīrbījam | bhavānī śaktiḥ | sarvavisphoṭakanivṛttaye jape viniyogaḥ |ਅਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੀਤਲਾਸ੍ਤੋਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਹਾਦੇਵ ਰਿਸ਼ਿਃ । ਅਨੁਸ਼੍ਟੁਪ੍ ਛਂਦਃ । ਸ਼ੀਤਲਾ ਦੇਵਤਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਬੀਜਮ੍ । ਭਵਾਨੀ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ । ਸਰ੍ਵਵਿਸ੍ਫੋਟਕਨਿਵ੍ਰਿਤ੍ਤਯੇ ਜਪੇ ਵਿਨਿਯੋਗਃ ।

यह पद साझा करें

ईश्वर उवाच ।īśvara uvāca |ਈਸ਼੍ਵਰ ਉਵਾਚ ।

श्लोक 1

वंदेहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् ।vaṃdehaṃ śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digaṃbarām |ਵਂਦੇਹਂ ਸ਼ੀਤਲਾਂ ਦੇਵੀਂ ਰਾਸਭਸ੍ਥਾਂ ਦਿਗਂਬਰਾਮ੍ ।

मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṃkṛtamastakām || 1 ||ਮਾਰ੍ਜਨੀਕਲਸ਼ੋਪੇਤਾਂ ਸ਼ੂਰ੍ਪਾਲਂਕ੍ਰਿਤਮਸ੍ਤਕਾਮ੍ ॥ 1 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 2

वंदेऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम् ।vaṃde'haṃ śītalāṃ devīṃ sarvarogabhayāpahām |ਵਂਦੇਹਂ ਸ਼ੀਤਲਾਂ ਦੇਵੀਂ ਸਰ੍ਵਰੋਗਭਯਾਪਹਾਮ੍ ।

यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २ ॥yāmāsādya nivarteta visphoṭakabhayaṃ mahat || 2 ||ਯਾਮਾਸਾਦ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਭਯਂ ਮਹਤ੍ ॥ 2 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 3

शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः ।śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ |ਸ਼ੀਤਲੇ ਸ਼ੀਤਲੇ ਚੇਤਿ ਯੋ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਦਾਹਪੀਡਿਤਃ ।

विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥ ३ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati || 3 ||ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਭਯਂ ਘੋਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ॥ 3 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 4

यस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ।yastvāmudakamadhye tu dhṛtvā pūjayate naraḥ |ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮੁਦਕਮਧ੍ਯੇ ਤੁ ਧ੍ਰਿਤ੍ਵਾ ਪੂਜਯਤੇ ਨਰਃ ।

विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 4 ||ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਭਯਂ ਘੋਰਂ ਗ੍ਰਿਹੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ 4 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 5

शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ।śītale jvaradagdhasya pūtigaṃdhayutasya ca |ਸ਼ੀਤਲੇ ਜ੍ਵਰਦਗ੍ਧਸ੍ਯ ਪੂਤਿਗਂਧਯੁਤਸ੍ਯ ਚ ।

प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥ ५ ॥pranaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvanauṣadham || 5 ||ਪ੍ਰਨਸ਼੍ਟਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ਃ ਪੁਂਸਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਹੁਰ੍ਜੀਵਨੌਸ਼ਧਮ੍ ॥ 5 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 6

शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustyajān |ਸ਼ੀਤਲੇ ਤਨੁਜਾਨ੍ਰੋਗਾਨ੍ਨ੍ਰਿਣਾਂ ਹਰਸਿ ਦੁਸ੍ਤ੍ਯਜਾਨ੍ ।

विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकामृतवर्षिणी ॥ ६ ॥visphoṭakavidīrṇānāṃ tvamekāmṛtavarṣiṇī || 6 ||ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਵਿਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਤ੍ਵਮੇਕਾਮ੍ਰਿਤਵਰ੍ਸ਼ਿਣੀ ॥ 6 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 7

गलगंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।galagaṃḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām |ਗਲਗਂਡਗ੍ਰਹਾ ਰੋਗਾ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਦਾਰੁਣਾ ਨ੍ਰਿਣਾਮ੍ ।

त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यांति संक्षयम् ॥ ७ ॥tvadanudhyānamātreṇa śītale yāṃti saṃkṣayam || 7 ||ਤ੍ਵਦਨੁਧ੍ਯਾਨਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸ਼ੀਤਲੇ ਯਾਂਤਿ ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਮ੍ ॥ 7 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 8

न मंत्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ।na maṃtro nauṣadhaṃ tasya pāparogasya vidyate |ਨ ਮਂਤ੍ਰੋ ਨੌਸ਼ਧਂ ਤਸ੍ਯ ਪਾਪਰੋਗਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।

त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥ ८ ॥tvāmekāṃ śītale dhātrīṃ nānyāṃ paśyāmi devatām || 8 ||ਤ੍ਵਾਮੇਕਾਂ ਸ਼ੀਤਲੇ ਧਾਤ੍ਰੀਂ ਨਾਨ੍ਯਾਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਦੇਵਤਾਮ੍ ॥ 8 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 9

मृणालतंतुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् ।mṛṇālataṃtusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām |ਮ੍ਰਿਣਾਲਤਂਤੁਸਦ੍ਰਿਸ਼ੀਂ ਨਾਭਿਹ੍ਰਿਨ੍ਮਧ੍ਯਸਂਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ ।

यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ९ ॥yastvāṃ saṃciṃtayeddevi tasya mṛtyurna jāyate || 9 ||ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਸਂਚਿਂਤਯੇਦ੍ਦੇਵਿ ਤਸ੍ਯ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁਰ੍ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ 9 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 10

अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।aṣṭakaṃ śītalādevyā yo naraḥ prapaṭhetsadā |ਅਸ਼੍ਟਕਂ ਸ਼ੀਤਲਾਦੇਵ੍ਯਾ ਯੋ ਨਰਃ ਪ੍ਰਪਠੇਤ੍ਸਦਾ ।

विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ १० ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 10 ||ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਭਯਂ ਘੋਰਂ ਗ੍ਰਿਹੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ 10 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 11

श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ।śrotavyaṃ paṭhitavyaṃ ca śraddhābhaktisamanvitaiḥ |ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਪਠਿਤਵ੍ਯਂ ਚ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਭਕ੍ਤਿਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ ।

उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११ ॥upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat || 11 ||ਉਪਸਰ੍ਗਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਰਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਂ ਮਹਤ੍ ॥ 11 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 12

शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।śītale tvaṃ jaganmātā śītale tvaṃ jagatpitā |ਸ਼ੀਤਲੇ ਤ੍ਵਂ ਜਗਨ੍ਮਾਤਾ ਸ਼ੀਤਲੇ ਤ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਪਿਤਾ ।

शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥ १२ ॥śītale tvaṃ jagaddhātrī śītalāyai namo namaḥ || 12 ||ਸ਼ੀਤਲੇ ਤ੍ਵਂ ਜਗਦ੍ਧਾਤ੍ਰੀ ਸ਼ੀਤਲਾਯੈ ਨਮੋ ਨਮਃ ॥ 12 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 13

रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनंदनः ।rāsabho gardabhaścaiva kharo vaiśākhanaṃdanaḥ |ਰਾਸਭੋ ਗਰ੍ਦਭਸ਼੍ਚੈਵ ਖਰੋ ਵੈਸ਼ਾਖਨਂਦਨਃ ।

शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकंदनिकृंतनः ॥ १३ ॥śītalāvāhanaścaiva dūrvākaṃdanikṛṃtanaḥ || 13 ||ਸ਼ੀਤਲਾਵਾਹਨਸ਼੍ਚੈਵ ਦੂਰ੍ਵਾਕਂਦਨਿਕ੍ਰਿਂਤਨਃ ॥ 13 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 14

एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।etāni kharanāmāni śītalāgre tu yaḥ paṭhet |ਏਤਾਨਿ ਖਰਨਾਮਾਨਿ ਸ਼ੀਤਲਾਗ੍ਰੇ ਤੁ ਯਃ ਪਠੇਤ੍ ।

तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥ १४ ॥tasya gehe śiśūnāṃ ca śītalāruṅ na jāyate || 14 ||ਤਸ੍ਯ ਗੇਹੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂਨਾਂ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਰੁਙ੍ ਨ ਜਾਯਤੇ ॥ 14 ॥

यह पद साझा करें

श्लोक 15

शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।śītalāṣṭakamevedaṃ na deyaṃ yasyakasyacit |ਸ਼ੀਤਲਾਸ਼੍ਟਕਮੇਵੇਦਂ ਨ ਦੇਯਂ ਯਸ੍ਯਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ।

दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥ १५ ॥dātavyaṃ ca sadā tasmai śraddhābhaktiyutāya vai || 15 ||ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਚ ਸਦਾ ਤਸ੍ਮੈ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਭਕ੍ਤਿਯੁਤਾਯ ਵੈ ॥ 15 ॥

यह पद साझा करें

16

इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīskaṃdapurāṇe śītalāṣṭakastotraṃ saṃpūrṇam ||ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਕਂਦਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ੀਤਲਾਸ਼੍ਟਕਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਸਂਪੂਰ੍ਣਮ੍ ॥

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, 1912, क्र. 82 शीतलाष्टकम्, मुद्रित पृ. 178–179 (djvu 186–187), विकिस्रोत पर केवल OCR परत — हर पंक्ति मुद्रित पृष्ठ के चित्र पर पढ़ी गई। djvu 186 के बाएँ हाशिये पर कटे कुछ अक्षर (ऋ-षिः, भवानी, ईश्व-र, दिगंब-रा-म्, दा-तव्यं) साक्ष्यों से पूरे किए गए। साक्ष्य: गीता प्रेस 'देवीस्तोत्ररत्नाकर' (1774) OCR: 23 समान, 7 भिन्न (98.9%); कुम्भकोणम् 1944 का देवी स्तोत्र रत्नाकरम् (आंशिक OCR)। OCR-भूलें (लक्ष्मीर्बीजम्, ब्रूयाद्दाह, रोगान्नृणां, सदृशीं, नाभिहृन्मध्य, संचिंतयेद्देवि, प्रपठेत्सदा, शीतलाग्रे, शीतलारुङ्, वै) चित्र से सुधारी गईं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

प्रश्न

शीतलाष्टक क्या है?

शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।

शीतलाष्टक किस देवता से जुड़ा है?

शीतलाष्टक शीतला माता से जुड़ा है। उत्तर और पूर्व भारत में पूजित देवी, जिनका परम्परा से ज्वर व चेचक से रक्षा के लिए स्मरण होता है; शीतला अष्टमी (बसोड़ा) उनका पर्व है।

शीतलाष्टक का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि महादेव, छन्द अनुष्टुप्, देवता शीतला) के बाद ईश्वर कहते हैं: मैं गर्दभ पर बैठी, दिगम्बरा, झाड़ू-कलश धारी, सिर पर सूप वाली शीतला देवी को प्रणाम करता हूँ; सब रोगों का भय हरने वाली को, जिनकी शरण से चेचक का बड़ा भय दूर होता है। ज्वर की जलन में 'शीतले शीतले' पुकारने वाले, या जल में उनकी प्रतिमा रखकर पूजने वाले के घर से यह भय दूर होता है। ज्वर से जले, दुर्गन्धयुक्त घावों वाले, दृष्टि खोते मनुष्य के लिए वे जीवन-औषधि कही गई हैं; शरीर के कठिन रोग हरती हैं और विस्फोटक से पीड़ितों पर अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगण्ड आदि भयंकर रोग उनके ध्यान से नष्ट कहे गए हैं। …

शीतलाष्टक का स्रोत क्या है?

स्कन्द पुराण — Ascribed to the Skanda Purana in its colophon; Brihat Stotra Ratnakara 1912, no. 82. परम्परा: शाक्त।

क्या शीतलाष्टक के अलग-अलग संस्करण हैं?

मुद्रणों में बहुत कम भेद: श्लोक 5 प्रनष्टचक्षुषः या प्रणष्टचक्षुषः; श्लोक 1 वन्देऽहं; श्लोक 15 यस्य कस्यचित्। पुष्पिका कहीं इति श्रीस्कन्दमहापुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् है। 'अष्टक' नाम होने पर भी सभी मिलाए गए मुद्रणों में पन्द्रह श्लोक हैं।

व्हाट्सऐप