शीतलाष्टक Sheetalashtakam
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
- देवता शीतला माता
- प्रकार अष्टकम्
- भाषा संस्कृत
- परम्परा शाक्त
- स्रोत बृहत्स्तोत्ररत्नाकर — निर्णयसागर प्रेस, बम्बई, 1912 — No. 82, printed pp. 178–179 (djvu 186–187)
प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||ശ്രീഗണേശായ നമഃ ॥
अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः ।asya śrīśītalāstotrasya mahādeva ṛṣiḥ | anuṣṭup chaṃdaḥ | śītalā devatā | lakṣmīrbījam | bhavānī śaktiḥ | sarvavisphoṭakanivṛttaye jape viniyogaḥ |അസ്യ ശ്രീശീതലാസ്തോത്രസ്യ മഹാദേവ ഋഷിഃ । അനുഷ്ടുപ് ഛംദഃ । ശീതലാ ദേവതാ । ലക്ഷ്മീര്ബീജമ് । ഭവാനീ ശക്തിഃ । സര്വവിസ്ഫോടകനിവൃത്തയേ ജപേ വിനിയോഗഃ ।
यह पद साझा करेंईश्वर उवाच ।īśvara uvāca |ഈശ്വര ഉവാച ।
श्लोक 1
वंदेहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् ।vaṃdehaṃ śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digaṃbarām |വംദേഹം ശീതലാം ദേവീം രാസഭസ്ഥാം ദിഗംബരാമ് ।
मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṃkṛtamastakām || 1 ||മാര്ജനീകലശോപേതാം ശൂര്പാലംകൃതമസ്തകാമ് ॥ 1 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 2
वंदेऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम् ।vaṃde'haṃ śītalāṃ devīṃ sarvarogabhayāpahām |വംദേഽഹം ശീതലാം ദേവീം സര്വരോഗഭയാപഹാമ് ।
यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २ ॥yāmāsādya nivarteta visphoṭakabhayaṃ mahat || 2 ||യാമാസാദ്യ നിവര്തേത വിസ്ഫോടകഭയം മഹത് ॥ 2 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 3
शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः ।śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ |ശീതലേ ശീതലേ ചേതി യോ ബ്രൂയാദ്ദാഹപീഡിതഃ ।
विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥ ३ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati || 3 ||വിസ്ഫോടകഭയം ഘോരം ക്ഷിപ്രം തസ്യ പ്രണശ്യതി ॥ 3 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 4
यस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ।yastvāmudakamadhye tu dhṛtvā pūjayate naraḥ |യസ്ത്വാമുദകമധ്യേ തു ധൃത്വാ പൂജയതേ നരഃ ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 4 ||വിസ്ഫോടകഭയം ഘോരം ഗൃഹേ തസ്യ ന ജായതേ ॥ 4 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 5
शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ।śītale jvaradagdhasya pūtigaṃdhayutasya ca |ശീതലേ ജ്വരദഗ്ധസ്യ പൂതിഗംധയുതസ്യ ച ।
प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥ ५ ॥pranaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvanauṣadham || 5 ||പ്രനഷ്ടചക്ഷുഷഃ പുംസസ്ത്വാമാഹുര്ജീവനൌഷധമ് ॥ 5 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 6
शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustyajān |ശീതലേ തനുജാന്രോഗാന്നൃണാം ഹരസി ദുസ്ത്യജാന് ।
विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकामृतवर्षिणी ॥ ६ ॥visphoṭakavidīrṇānāṃ tvamekāmṛtavarṣiṇī || 6 ||വിസ്ഫോടകവിദീര്ണാനാം ത്വമേകാമൃതവര്ഷിണീ ॥ 6 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 7
गलगंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।galagaṃḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām |ഗലഗംഡഗ്രഹാ രോഗാ യേ ചാന്യേ ദാരുണാ നൃണാമ് ।
त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यांति संक्षयम् ॥ ७ ॥tvadanudhyānamātreṇa śītale yāṃti saṃkṣayam || 7 ||ത്വദനുധ്യാനമാത്രേണ ശീതലേ യാംതി സംക്ഷയമ് ॥ 7 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 8
न मंत्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ।na maṃtro nauṣadhaṃ tasya pāparogasya vidyate |ന മംത്രോ നൌഷധം തസ്യ പാപരോഗസ്യ വിദ്യതേ ।
त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥ ८ ॥tvāmekāṃ śītale dhātrīṃ nānyāṃ paśyāmi devatām || 8 ||ത്വാമേകാം ശീതലേ ധാത്രീം നാന്യാം പശ്യാമി ദേവതാമ് ॥ 8 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 9
मृणालतंतुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् ।mṛṇālataṃtusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām |മൃണാലതംതുസദൃശീം നാഭിഹൃന്മധ്യസംസ്ഥിതാമ് ।
यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ९ ॥yastvāṃ saṃciṃtayeddevi tasya mṛtyurna jāyate || 9 ||യസ്ത്വാം സംചിംതയേദ്ദേവി തസ്യ മൃത്യുര്ന ജായതേ ॥ 9 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 10
अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।aṣṭakaṃ śītalādevyā yo naraḥ prapaṭhetsadā |അഷ്ടകം ശീതലാദേവ്യാ യോ നരഃ പ്രപഠേത്സദാ ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ १० ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 10 ||വിസ്ഫോടകഭയം ഘോരം ഗൃഹേ തസ്യ ന ജായതേ ॥ 10 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 11
श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ।śrotavyaṃ paṭhitavyaṃ ca śraddhābhaktisamanvitaiḥ |ശ്രോതവ്യം പഠിതവ്യം ച ശ്രദ്ധാഭക്തിസമന്വിതൈഃ ।
उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११ ॥upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat || 11 ||ഉപസര്ഗവിനാശായ പരം സ്വസ്ത്യയനം മഹത് ॥ 11 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 12
शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।śītale tvaṃ jaganmātā śītale tvaṃ jagatpitā |ശീതലേ ത്വം ജഗന്മാതാ ശീതലേ ത്വം ജഗത്പിതാ ।
शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥ १२ ॥śītale tvaṃ jagaddhātrī śītalāyai namo namaḥ || 12 ||ശീതലേ ത്വം ജഗദ്ധാത്രീ ശീതലായൈ നമോ നമഃ ॥ 12 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 13
रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनंदनः ।rāsabho gardabhaścaiva kharo vaiśākhanaṃdanaḥ |രാസഭോ ഗര്ദഭശ്ചൈവ ഖരോ വൈശാഖനംദനഃ ।
शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकंदनिकृंतनः ॥ १३ ॥śītalāvāhanaścaiva dūrvākaṃdanikṛṃtanaḥ || 13 ||ശീതലാവാഹനശ്ചൈവ ദൂര്വാകംദനികൃംതനഃ ॥ 13 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 14
एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।etāni kharanāmāni śītalāgre tu yaḥ paṭhet |ഏതാനി ഖരനാമാനി ശീതലാഗ്രേ തു യഃ പഠേത് ।
तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥ १४ ॥tasya gehe śiśūnāṃ ca śītalāruṅ na jāyate || 14 ||തസ്യ ഗേഹേ ശിശൂനാം ച ശീതലാരുങ് ന ജായതേ ॥ 14 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 15
शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।śītalāṣṭakamevedaṃ na deyaṃ yasyakasyacit |ശീതലാഷ്ടകമേവേദം ന ദേയം യസ്യകസ്യചിത് ।
दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥ १५ ॥dātavyaṃ ca sadā tasmai śraddhābhaktiyutāya vai || 15 ||ദാതവ്യം ച സദാ തസ്മൈ ശ്രദ്ധാഭക്തിയുതായ വൈ ॥ 15 ॥
यह पद साझा करें16
इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīskaṃdapurāṇe śītalāṣṭakastotraṃ saṃpūrṇam ||ഇതി ശ്രീസ്കംദപുരാണേ ശീതലാഷ്ടകസ്തോത്രം സംപൂര്ണമ് ॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, 1912, क्र. 82 शीतलाष्टकम्, मुद्रित पृ. 178–179 (djvu 186–187), विकिस्रोत पर केवल OCR परत — हर पंक्ति मुद्रित पृष्ठ के चित्र पर पढ़ी गई। djvu 186 के बाएँ हाशिये पर कटे कुछ अक्षर (ऋ-षिः, भवानी, ईश्व-र, दिगंब-रा-म्, दा-तव्यं) साक्ष्यों से पूरे किए गए। साक्ष्य: गीता प्रेस 'देवीस्तोत्ररत्नाकर' (1774) OCR: 23 समान, 7 भिन्न (98.9%); कुम्भकोणम् 1944 का देवी स्तोत्र रत्नाकरम् (आंशिक OCR)। OCR-भूलें (लक्ष्मीर्बीजम्, ब्रूयाद्दाह, रोगान्नृणां, सदृशीं, नाभिहृन्मध्य, संचिंतयेद्देवि, प्रपठेत्सदा, शीतलाग्रे, शीतलारुङ्, वै) चित्र से सुधारी गईं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
प्रश्न
शीतलाष्टक क्या है?
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
शीतलाष्टक किस देवता से जुड़ा है?
शीतलाष्टक शीतला माता से जुड़ा है। उत्तर और पूर्व भारत में पूजित देवी, जिनका परम्परा से ज्वर व चेचक से रक्षा के लिए स्मरण होता है; शीतला अष्टमी (बसोड़ा) उनका पर्व है।
शीतलाष्टक का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि महादेव, छन्द अनुष्टुप्, देवता शीतला) के बाद ईश्वर कहते हैं: मैं गर्दभ पर बैठी, दिगम्बरा, झाड़ू-कलश धारी, सिर पर सूप वाली शीतला देवी को प्रणाम करता हूँ; सब रोगों का भय हरने वाली को, जिनकी शरण से चेचक का बड़ा भय दूर होता है। ज्वर की जलन में 'शीतले शीतले' पुकारने वाले, या जल में उनकी प्रतिमा रखकर पूजने वाले के घर से यह भय दूर होता है। ज्वर से जले, दुर्गन्धयुक्त घावों वाले, दृष्टि खोते मनुष्य के लिए वे जीवन-औषधि कही गई हैं; शरीर के कठिन रोग हरती हैं और विस्फोटक से पीड़ितों पर अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगण्ड आदि भयंकर रोग उनके ध्यान से नष्ट कहे गए हैं। …
शीतलाष्टक का स्रोत क्या है?
स्कन्द पुराण — Ascribed to the Skanda Purana in its colophon; Brihat Stotra Ratnakara 1912, no. 82. परम्परा: शाक्त।
क्या शीतलाष्टक के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रणों में बहुत कम भेद: श्लोक 5 प्रनष्टचक्षुषः या प्रणष्टचक्षुषः; श्लोक 1 वन्देऽहं; श्लोक 15 यस्य कस्यचित्। पुष्पिका कहीं इति श्रीस्कन्दमहापुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् है। 'अष्टक' नाम होने पर भी सभी मिलाए गए मुद्रणों में पन्द्रह श्लोक हैं।