शीतलाष्टक Sheetalashtakam
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
- देवता शीतला माता
- प्रकार अष्टकम्
- भाषा संस्कृत
- परम्परा शाक्त
- स्रोत बृहत्स्तोत्ररत्नाकर — निर्णयसागर प्रेस, बम्बई, 1912 — No. 82, printed pp. 178–179 (djvu 186–187)
प्रचलित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
श्रीगणेशाय नमः ॥śrīgaṇeśāya namaḥ ||ಶ್ರೀಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ ॥
अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । शीतला देवता । लक्ष्मीर्बीजम् । भवानी शक्तिः । सर्वविस्फोटकनिवृत्तये जपे विनियोगः ।asya śrīśītalāstotrasya mahādeva ṛṣiḥ | anuṣṭup chaṃdaḥ | śītalā devatā | lakṣmīrbījam | bhavānī śaktiḥ | sarvavisphoṭakanivṛttaye jape viniyogaḥ |ಅಸ್ಯ ಶ್ರೀಶೀತಲಾಸ್ತೋತ್ರಸ್ಯ ಮಹಾದೇವ ಋಷಿಃ । ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಃ । ಶೀತಲಾ ದೇವತಾ । ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ಬೀಜಮ್ । ಭವಾನೀ ಶಕ್ತಿಃ । ಸರ್ವವಿಸ್ಫೋಟಕನಿವೃತ್ತಯೇ ಜಪೇ ವಿನಿಯೋಗಃ ।
यह पद साझा करेंईश्वर उवाच ।īśvara uvāca |ಈಶ್ವರ ಉವಾಚ ।
श्लोक 1
वंदेहं शीतलां देवीं रासभस्थां दिगंबराम् ।vaṃdehaṃ śītalāṃ devīṃ rāsabhasthāṃ digaṃbarām |ವಂದೇಹಂ ಶೀತಲಾಂ ದೇವೀಂ ರಾಸಭಸ್ಥಾಂ ದಿಗಂಬರಾಮ್ ।
मार्जनीकलशोपेतां शूर्पालंकृतमस्तकाम् ॥ १ ॥mārjanīkalaśopetāṃ śūrpālaṃkṛtamastakām || 1 ||ಮಾರ್ಜನೀಕಲಶೋಪೇತಾಂ ಶೂರ್ಪಾಲಂಕೃತಮಸ್ತಕಾಮ್ ॥ 1 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 2
वंदेऽहं शीतलां देवीं सर्वरोगभयापहाम् ।vaṃde'haṃ śītalāṃ devīṃ sarvarogabhayāpahām |ವಂದೇಽಹಂ ಶೀತಲಾಂ ದೇವೀಂ ಸರ್ವರೋಗಭಯಾಪಹಾಮ್ ।
यामासाद्य निवर्तेत विस्फोटकभयं महत् ॥ २ ॥yāmāsādya nivarteta visphoṭakabhayaṃ mahat || 2 ||ಯಾಮಾಸಾದ್ಯ ನಿವರ್ತೇತ ವಿಸ್ಫೋಟಕಭಯಂ ಮಹತ್ ॥ 2 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 3
शीतले शीतले चेति यो ब्रूयाद्दाहपीडितः ।śītale śītale ceti yo brūyāddāhapīḍitaḥ |ಶೀತಲೇ ಶೀತಲೇ ಚೇತಿ ಯೋ ಬ್ರೂಯಾದ್ದಾಹಪೀಡಿತಃ ।
विस्फोटकभयं घोरं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति ॥ ३ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati || 3 ||ವಿಸ್ಫೋಟಕಭಯಂ ಘೋರಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ॥ 3 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 4
यस्त्वामुदकमध्ये तु धृत्वा पूजयते नरः ।yastvāmudakamadhye tu dhṛtvā pūjayate naraḥ |ಯಸ್ತ್ವಾಮುದಕಮಧ್ಯೇ ತು ಧೃತ್ವಾ ಪೂಜಯತೇ ನರಃ ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ ४ ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 4 ||ವಿಸ್ಫೋಟಕಭಯಂ ಘೋರಂ ಗೃಹೇ ತಸ್ಯ ನ ಜಾಯತೇ ॥ 4 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 5
शीतले ज्वरदग्धस्य पूतिगंधयुतस्य च ।śītale jvaradagdhasya pūtigaṃdhayutasya ca |ಶೀತಲೇ ಜ್ವರದಗ್ಧಸ್ಯ ಪೂತಿಗಂಧಯುತಸ್ಯ ಚ ।
प्रनष्टचक्षुषः पुंसस्त्वामाहुर्जीवनौषधम् ॥ ५ ॥pranaṣṭacakṣuṣaḥ puṃsastvāmāhurjīvanauṣadham || 5 ||ಪ್ರನಷ್ಟಚಕ್ಷುಷಃ ಪುಂಸಸ್ತ್ವಾಮಾಹುರ್ಜೀವನೌಷಧಮ್ ॥ 5 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 6
शीतले तनुजान्रोगान्नृणां हरसि दुस्त्यजान् ।śītale tanujānrogānnṛṇāṃ harasi dustyajān |ಶೀತಲೇ ತನುಜಾನ್ರೋಗಾನ್ನೃಣಾಂ ಹರಸಿ ದುಸ್ತ್ಯಜಾನ್ ।
विस्फोटकविदीर्णानां त्वमेकामृतवर्षिणी ॥ ६ ॥visphoṭakavidīrṇānāṃ tvamekāmṛtavarṣiṇī || 6 ||ವಿಸ್ಫೋಟಕವಿದೀರ್ಣಾನಾಂ ತ್ವಮೇಕಾಮೃತವರ್ಷಿಣೀ ॥ 6 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 7
गलगंडग्रहा रोगा ये चान्ये दारुणा नृणाम् ।galagaṃḍagrahā rogā ye cānye dāruṇā nṛṇām |ಗಲಗಂಡಗ್ರಹಾ ರೋಗಾ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ದಾರುಣಾ ನೃಣಾಮ್ ।
त्वदनुध्यानमात्रेण शीतले यांति संक्षयम् ॥ ७ ॥tvadanudhyānamātreṇa śītale yāṃti saṃkṣayam || 7 ||ತ್ವದನುಧ್ಯಾನಮಾತ್ರೇಣ ಶೀತಲೇ ಯಾಂತಿ ಸಂಕ್ಷಯಮ್ ॥ 7 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 8
न मंत्रो नौषधं तस्य पापरोगस्य विद्यते ।na maṃtro nauṣadhaṃ tasya pāparogasya vidyate |ನ ಮಂತ್ರೋ ನೌಷಧಂ ತಸ್ಯ ಪಾಪರೋಗಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ ।
त्वामेकां शीतले धात्रीं नान्यां पश्यामि देवताम् ॥ ८ ॥tvāmekāṃ śītale dhātrīṃ nānyāṃ paśyāmi devatām || 8 ||ತ್ವಾಮೇಕಾಂ ಶೀತಲೇ ಧಾತ್ರೀಂ ನಾನ್ಯಾಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ ದೇವತಾಮ್ ॥ 8 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 9
मृणालतंतुसदृशीं नाभिहृन्मध्यसंस्थिताम् ।mṛṇālataṃtusadṛśīṃ nābhihṛnmadhyasaṃsthitām |ಮೃಣಾಲತಂತುಸದೃಶೀಂ ನಾಭಿಹೃನ್ಮಧ್ಯಸಂಸ್ಥಿತಾಮ್ ।
यस्त्वां संचिंतयेद्देवि तस्य मृत्युर्न जायते ॥ ९ ॥yastvāṃ saṃciṃtayeddevi tasya mṛtyurna jāyate || 9 ||ಯಸ್ತ್ವಾಂ ಸಂಚಿಂತಯೇದ್ದೇವಿ ತಸ್ಯ ಮೃತ್ಯುರ್ನ ಜಾಯತೇ ॥ 9 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 10
अष्टकं शीतलादेव्या यो नरः प्रपठेत्सदा ।aṣṭakaṃ śītalādevyā yo naraḥ prapaṭhetsadā |ಅಷ್ಟಕಂ ಶೀತಲಾದೇವ್ಯಾ ಯೋ ನರಃ ಪ್ರಪಠೇತ್ಸದಾ ।
विस्फोटकभयं घोरं गृहे तस्य न जायते ॥ १० ॥visphoṭakabhayaṃ ghoraṃ gṛhe tasya na jāyate || 10 ||ವಿಸ್ಫೋಟಕಭಯಂ ಘೋರಂ ಗೃಹೇ ತಸ್ಯ ನ ಜಾಯತೇ ॥ 10 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 11
श्रोतव्यं पठितव्यं च श्रद्धाभक्तिसमन्वितैः ।śrotavyaṃ paṭhitavyaṃ ca śraddhābhaktisamanvitaiḥ |ಶ್ರೋತವ್ಯಂ ಪಠಿತವ್ಯಂ ಚ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಸಮನ್ವಿತೈಃ ।
उपसर्गविनाशाय परं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ११ ॥upasargavināśāya paraṃ svastyayanaṃ mahat || 11 ||ಉಪಸರ್ಗವಿನಾಶಾಯ ಪರಂ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಂ ಮಹತ್ ॥ 11 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 12
शीतले त्वं जगन्माता शीतले त्वं जगत्पिता ।śītale tvaṃ jaganmātā śītale tvaṃ jagatpitā |ಶೀತಲೇ ತ್ವಂ ಜಗನ್ಮಾತಾ ಶೀತಲೇ ತ್ವಂ ಜಗತ್ಪಿತಾ ।
शीतले त्वं जगद्धात्री शीतलायै नमो नमः ॥ १२ ॥śītale tvaṃ jagaddhātrī śītalāyai namo namaḥ || 12 ||ಶೀತಲೇ ತ್ವಂ ಜಗದ್ಧಾತ್ರೀ ಶೀತಲಾಯೈ ನಮೋ ನಮಃ ॥ 12 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 13
रासभो गर्दभश्चैव खरो वैशाखनंदनः ।rāsabho gardabhaścaiva kharo vaiśākhanaṃdanaḥ |ರಾಸಭೋ ಗರ್ದಭಶ್ಚೈವ ಖರೋ ವೈಶಾಖನಂದನಃ ।
शीतलावाहनश्चैव दूर्वाकंदनिकृंतनः ॥ १३ ॥śītalāvāhanaścaiva dūrvākaṃdanikṛṃtanaḥ || 13 ||ಶೀತಲಾವಾಹನಶ್ಚೈವ ದೂರ್ವಾಕಂದನಿಕೃಂತನಃ ॥ 13 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 14
एतानि खरनामानि शीतलाग्रे तु यः पठेत् ।etāni kharanāmāni śītalāgre tu yaḥ paṭhet |ಏತಾನಿ ಖರನಾಮಾನಿ ಶೀತಲಾಗ್ರೇ ತು ಯಃ ಪಠೇತ್ ।
तस्य गेहे शिशूनां च शीतलारुङ् न जायते ॥ १४ ॥tasya gehe śiśūnāṃ ca śītalāruṅ na jāyate || 14 ||ತಸ್ಯ ಗೇಹೇ ಶಿಶೂನಾಂ ಚ ಶೀತಲಾರುಙ್ ನ ಜಾಯತೇ ॥ 14 ॥
यह पद साझा करेंश्लोक 15
शीतलाष्टकमेवेदं न देयं यस्यकस्यचित् ।śītalāṣṭakamevedaṃ na deyaṃ yasyakasyacit |ಶೀತಲಾಷ್ಟಕಮೇವೇದಂ ನ ದೇಯಂ ಯಸ್ಯಕಸ್ಯಚಿತ್ ।
दातव्यं च सदा तस्मै श्रद्धाभक्तियुताय वै ॥ १५ ॥dātavyaṃ ca sadā tasmai śraddhābhaktiyutāya vai || 15 ||ದಾತವ್ಯಂ ಚ ಸದಾ ತಸ್ಮೈ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿಯುತಾಯ ವೈ ॥ 15 ॥
यह पद साझा करें16
इति श्रीस्कंदपुराणे शीतलाष्टकस्तोत्रं संपूर्णम् ॥iti śrīskaṃdapurāṇe śītalāṣṭakastotraṃ saṃpūrṇam ||ಇತಿ ಶ್ರೀಸ್ಕಂದಪುರಾಣೇ ಶೀತಲಾಷ್ಟಕಸ್ತೋತ್ರಂ ಸಂಪೂರ್ಣಮ್ ॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: बृहत्स्तोत्ररत्नाकर, निर्णयसागर प्रेस, 1912, क्र. 82 शीतलाष्टकम्, मुद्रित पृ. 178–179 (djvu 186–187), विकिस्रोत पर केवल OCR परत — हर पंक्ति मुद्रित पृष्ठ के चित्र पर पढ़ी गई। djvu 186 के बाएँ हाशिये पर कटे कुछ अक्षर (ऋ-षिः, भवानी, ईश्व-र, दिगंब-रा-म्, दा-तव्यं) साक्ष्यों से पूरे किए गए। साक्ष्य: गीता प्रेस 'देवीस्तोत्ररत्नाकर' (1774) OCR: 23 समान, 7 भिन्न (98.9%); कुम्भकोणम् 1944 का देवी स्तोत्र रत्नाकरम् (आंशिक OCR)। OCR-भूलें (लक्ष्मीर्बीजम्, ब्रूयाद्दाह, रोगान्नृणां, सदृशीं, नाभिहृन्मध्य, संचिंतयेद्देवि, प्रपठेत्सदा, शीतलाग्रे, शीतलारुङ्, वै) चित्र से सुधारी गईं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
प्रश्न
शीतलाष्टक क्या है?
शिव द्वारा शीतला माता की स्तुति — गर्दभ पर सवार, हाथ में झाड़ू, कलश और सूप धारण करने वाली देवी; परम्परा में ज्वर और चेचक (विस्फोटक) से मुक्ति के लिए पढ़ा जाता है। विनियोग के बाद पन्द्रह श्लोक: स्तुति, उनके वाहन गर्दभ के नाम और यह निर्देश कि स्तोत्र केवल श्रद्धालु को दिया जाए।
शीतलाष्टक किस देवता से जुड़ा है?
शीतलाष्टक शीतला माता से जुड़ा है। उत्तर और पूर्व भारत में पूजित देवी, जिनका परम्परा से ज्वर व चेचक से रक्षा के लिए स्मरण होता है; शीतला अष्टमी (बसोड़ा) उनका पर्व है।
शीतलाष्टक का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। विनियोग (ऋषि महादेव, छन्द अनुष्टुप्, देवता शीतला) के बाद ईश्वर कहते हैं: मैं गर्दभ पर बैठी, दिगम्बरा, झाड़ू-कलश धारी, सिर पर सूप वाली शीतला देवी को प्रणाम करता हूँ; सब रोगों का भय हरने वाली को, जिनकी शरण से चेचक का बड़ा भय दूर होता है। ज्वर की जलन में 'शीतले शीतले' पुकारने वाले, या जल में उनकी प्रतिमा रखकर पूजने वाले के घर से यह भय दूर होता है। ज्वर से जले, दुर्गन्धयुक्त घावों वाले, दृष्टि खोते मनुष्य के लिए वे जीवन-औषधि कही गई हैं; शरीर के कठिन रोग हरती हैं और विस्फोटक से पीड़ितों पर अकेली अमृत बरसाती हैं; गलगण्ड आदि भयंकर रोग उनके ध्यान से नष्ट कहे गए हैं। …
शीतलाष्टक का स्रोत क्या है?
स्कन्द पुराण — Ascribed to the Skanda Purana in its colophon; Brihat Stotra Ratnakara 1912, no. 82. परम्परा: शाक्त।
क्या शीतलाष्टक के अलग-अलग संस्करण हैं?
मुद्रणों में बहुत कम भेद: श्लोक 5 प्रनष्टचक्षुषः या प्रणष्टचक्षुषः; श्लोक 1 वन्देऽहं; श्लोक 15 यस्य कस्यचित्। पुष्पिका कहीं इति श्रीस्कन्दमहापुराणे शीतलाष्टकं सम्पूर्णम् है। 'अष्टक' नाम होने पर भी सभी मिलाए गए मुद्रणों में पन्द्रह श्लोक हैं।