श्री सूक्त Shri Suktam
श्री (लक्ष्मी) का वैदिक सूक्त, जिसमें अग्नि जातवेदा से स्वर्णवर्णा, तेजोमयी लक्ष्मी को लाने और अलक्ष्मी, दरिद्रता व अभाव को दूर करने की प्रार्थना है।
- देवता माँ लक्ष्मी
- प्रकार सूक्त
- भाषा संस्कृत
- परम्परा वैदिक
- स्रोत संस्कृत विकिस्रोत (sa.wikisource.org) — श्रीसूक्तम्, revision 287919 (the text headed अन्यः पाठः)
मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
मन्त्र 1
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् ।hiraṇyavarṇāṃ hariṇīṃ suvarṇarajatasrajām |హిరణ్యవర్ణాం హరిణీం సువర్ణరజతస్రజామ్ ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१॥candrāṃ hiraṇmayīṃ lakṣmīṃ jātavedo ma āvaha ||1||చన్ద్రాం హిరణ్మయీం లక్ష్మీం జాతవేదో మ ఆవహ ॥1॥
मन्त्र 2
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।tāṃ ma āvaha jātavedo lakṣmīmanapagāminīm |తాం మ ఆవహ జాతవేదో లక్ష్మీమనపగామినీమ్ ।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥२॥yasyāṃ hiraṇyaṃ vindeyaṃ gāmaśvaṃ puruṣānaham ||2||యస్యాం హిరణ్యం విన్దేయం గామశ్వం పురుషానహమ్ ॥2॥
मन्त्र 3
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् ।aśvapūrvāṃ rathamadhyāṃ hastinādaprabodhinīm |అశ్వపూర్వాం రథమధ్యాం హస్తినాదప్రబోధినీమ్ ।
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥३॥śriyaṃ devīmupahvaye śrīrmā devī juṣatām ||3||శ్రియం దేవీముపహ్వయే శ్రీర్మా దేవీ జుషతామ్ ॥3॥
मन्त्र 4
कांसोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तांतर्पयन्तीम् ।kāṃsosmitāṃ hiraṇyaprākārāmārdrāṃ jvalantīṃ tṛptāṃtarpayantīm |కాంసోస్మితాం హిరణ్యప్రాకారామార్ద్రాం జ్వలన్తీం తృప్తాంతర్పయన్తీమ్ ।
पद्मे स्थितां पद्मवर्णां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥४॥padme sthitāṃ padmavarṇāṃ tāmihopahvaye śriyam ||4||పద్మే స్థితాం పద్మవర్ణాం తామిహోపహ్వయే శ్రియమ్ ॥4॥
मन्त्र 5
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् ।candrāṃ prabhāsāṃ yaśasā jvalantīṃ śriyaṃ loke devajuṣṭāmudārām |చన్ద్రాం ప్రభాసాం యశసా జ్వలన్తీం శ్రియం లోకే దేవజుష్టాముదారామ్ ।
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥५॥tāṃ padminīmīṃ śaraṇamahaṃ prapadye'lakṣmīrme naśyatāṃ tvāṃ vṛṇe ||5||తాం పద్మినీమీం శరణమహం ప్రపద్యేఽలక్ష్మీర్మే నశ్యతాం త్వాం వృణే ॥5॥
मन्त्र 6
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः ।ādityavarṇe tapaso'dhijāto vanaspatistava vṛkṣo'tha bilvaḥ |ఆదిత్యవర్ణే తపసోఽధిజాతో వనస్పతిస్తవ వృక్షోఽథ బిల్వః ।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः ॥६॥tasya phalāni tapasā nudantu māyāntarāyāśca bāhyā alakṣmīḥ ||6||తస్య ఫలాని తపసా నుదన్తు మాయాన్తరాయాశ్చ బాహ్యా అలక్ష్మీః ॥6॥
मन्त्र 7
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ।upaitu māṃ devasakhaḥ kīrtiśca maṇinā saha |ఉపైతు మాం దేవసఖః కీర్తిశ్చ మణినా సహ ।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥७॥prādurbhūto'smi rāṣṭre'smin kīrtimṛddhiṃ dadātu me ||7||ప్రాదుర్భూతోఽస్మి రాష్ట్రేఽస్మిన్ కీర్తిమృద్ధిం దదాతు మే ॥7॥
मन्त्र 8
क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् ।kṣutpipāsāmalāṃ jyeṣṭhāmalakṣmīṃ nāśayāmyaham |క్షుత్పిపాసామలాం జ్యేష్ఠామలక్ష్మీం నాశయామ్యహమ్ ।
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वान् निर्णुद मे गृहात् ॥८॥abhūtimasamṛddhiṃ ca sarvān nirṇuda me gṛhāt ||8||అభూతిమసమృద్ధిం చ సర్వాన్ నిర్ణుద మే గృహాత్ ॥8॥
मन्त्र 9
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।gandhadvārāṃ durādharṣāṃ nityapuṣṭāṃ karīṣiṇīm |గన్ధద్వారాం దురాధర్షాం నిత్యపుష్టాం కరీషిణీమ్ ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥९॥īśvarīṃ sarvabhūtānāṃ tāmihopahvaye śriyam ||9||ఈశ్వరీం సర్వభూతానాం తామిహోపహ్వయే శ్రియమ్ ॥9॥
मन्त्र 10
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि ।manasaḥ kāmamākūtiṃ vācaḥ satyamaśīmahi |మనసః కామమాకూతిం వాచః సత్యమశీమహి ।
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ॥१०॥paśūnāṃ rūpamannasya mayi śrīḥ śrayatāṃ yaśaḥ ||10||పశూనాం రూపమన్నస్య మయి శ్రీః శ్రయతాం యశః ॥10॥
मन्त्र 11
कर्दमेन प्रजा भूता मयि सम्भव कर्दम ।kardamena prajā bhūtā mayi sambhava kardama |కర్దమేన ప్రజా భూతా మయి సమ్భవ కర్దమ ।
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥११॥śriyaṃ vāsaya me kule mātaraṃ padmamālinīm ||11||శ్రియం వాసయ మే కులే మాతరం పద్మమాలినీమ్ ॥11॥
मन्त्र 12
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे ।āpaḥ sṛjantu snigdhāni ciklīta vasa me gṛhe |ఆపః సృజన్తు స్నిగ్ధాని చిక్లీత వస మే గృహే ।
नि च देवीं मातरं श्रियं वासय मे कुले ॥१२॥ni ca devīṃ mātaraṃ śriyaṃ vāsaya me kule ||12||ని చ దేవీం మాతరం శ్రియం వాసయ మే కులే ॥12॥
मन्त्र 13
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् ।ārdrāṃ puṣkariṇīṃ puṣṭiṃ piṅgalāṃ padmamālinīm |ఆర్ద్రాం పుష్కరిణీం పుష్టిం పిఙ్గలాం పద్మమాలినీమ్ ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१३॥candrāṃ hiraṇmayīṃ lakṣmīṃ jātavedo ma āvaha ||13||చన్ద్రాం హిరణ్మయీం లక్ష్మీం జాతవేదో మ ఆవహ ॥13॥
मन्त्र 14
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् ।ārdrāṃ yaḥ kariṇīṃ yaṣṭiṃ suvarṇāṃ hemamālinīm |ఆర్ద్రాం యః కరిణీం యష్టిం సువర్ణాం హేమమాలినీమ్ ।
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१४॥sūryāṃ hiraṇmayīṃ lakṣmīṃ jātavedo ma āvaha ||14||సూర్యాం హిరణ్మయీం లక్ష్మీం జాతవేదో మ ఆవహ ॥14॥
मन्त्र 15
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम् ।tāṃ ma āvaha jātavedo lakṣmīmanapagāminīm |తాం మ ఆవహ జాతవేదో లక్ష్మీమనపగామినీమ్ ।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरुषानहम् ॥१५॥yasyāṃ hiraṇyaṃ prabhūtaṃ gāvo dāsyo'śvān vindeyaṃ puruṣānaham ||15||యస్యాం హిరణ్యం ప్రభూతం గావో దాస్యోఽశ్వాన్ విన్దేయం పురుషానహమ్ ॥15॥
फलश्रुति 16
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् ।yaḥ śuciḥ prayato bhūtvā juhuyādājyamanvaham |యః శుచిః ప్రయతో భూత్వా జుహుయాదాజ్యమన్వహమ్ ।
सूक्तं पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ॥१६॥sūktaṃ pañcadaśarcaṃ ca śrīkāmaḥ satataṃ japet ||16||సూక్తం పఞ్చదశర్చం చ శ్రీకామః సతతం జపేత్ ॥16॥
फलश्रुति 17
पद्मानने पद्म-ऊरु पद्माक्षि पद्मसम्भवे ।padmānane padma-ūru padmākṣi padmasambhave |పద్మాననే పద్మ-ఊరు పద్మాక్షి పద్మసమ్భవే ।
त्वं मां भजस्व पद्माक्षि येन सौख्यं लभाम्यहम् ॥१७॥tvaṃ māṃ bhajasva padmākṣi yena saukhyaṃ labhāmyaham ||17||త్వం మాం భజస్వ పద్మాక్షి యేన సౌఖ్యం లభామ్యహమ్ ॥17॥
फलश्रुति 18
अश्वदायि गोदायि धनदायि महाधने ।aśvadāyi godāyi dhanadāyi mahādhane |అశ్వదాయి గోదాయి ధనదాయి మహాధనే ।
धनं मे जुषतां देवि सर्वकामांश्च देहि मे ॥१८॥dhanaṃ me juṣatāṃ devi sarvakāmāṃśca dehi me ||18||ధనం మే జుషతాం దేవి సర్వకామాంశ్చ దేహి మే ॥18॥
फलश्रुति 19
पुत्रपौत्र धनं धान्यं हस्त्यश्वादिगवे रथम् ।putrapautra dhanaṃ dhānyaṃ hastyaśvādigave ratham |పుత్రపౌత్ర ధనం ధాన్యం హస్త్యశ్వాదిగవే రథమ్ ।
प्रजानां भवसि माता आयुष्मन्तं करोतु माम् ॥१९॥prajānāṃ bhavasi mātā āyuṣmantaṃ karotu mām ||19||ప్రజానాం భవసి మాతా ఆయుష్మన్తం కరోతు మామ్ ॥19॥
फलश्रुति 20
धनमग्निर्धनं वायुर्धनं सूर्यो धनं वसुः ।dhanamagnirdhanaṃ vāyurdhanaṃ sūryo dhanaṃ vasuḥ |ధనమగ్నిర్ధనం వాయుర్ధనం సూర్యో ధనం వసుః ।
धनमिन्द्रो बृहस्पतिर्वरुणं धनमश्नुते ॥२०॥dhanamindro bṛhaspatirvaruṇaṃ dhanamaśnute ||20||ధనమిన్ద్రో బృహస్పతిర్వరుణం ధనమశ్నుతే ॥20॥
फलश्रुति 21
वैनतेय सोमं पिब सोमं पिबतु वृत्रहा ।vainateya somaṃ piba somaṃ pibatu vṛtrahā |వైనతేయ సోమం పిబ సోమం పిబతు వృత్రహా ।
सोमं धनस्य सोमिनो मह्यं ददातु सोमिनः ॥२१॥somaṃ dhanasya somino mahyaṃ dadātu sominaḥ ||21||సోమం ధనస్య సోమినో మహ్యం దదాతు సోమినః ॥21॥
फलश्रुति 22
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः ।na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nāśubhā matiḥ |న క్రోధో న చ మాత్సర్యం న లోభో నాశుభా మతిః ।
भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां श्रीसूक्तं जपेत्सदा ॥२२॥bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ śrīsūktaṃ japetsadā ||22||భవన్తి కృతపుణ్యానాం భక్తానాం శ్రీసూక్తం జపేత్సదా ॥22॥
फलश्रुति 32
सरसिजनिलये सरोजहस्ते धवलतरांशुक गन्धमाल्यशोभे।sarasijanilaye sarojahaste dhavalatarāṃśuka gandhamālyaśobhe|సరసిజనిలయే సరోజహస్తే ధవలతరాంశుక గన్ధమాల్యశోభే।
भगवति हरिवल्लभे मनोज्ञे त्रिभुवनभूतिकरि प्रसीद मह्यम् ॥३२॥bhagavati harivallabhe manojñe tribhuvanabhūtikari prasīda mahyam ||32||భగవతి హరివల్లభే మనోజ్ఞే త్రిభువనభూతికరి ప్రసీద మహ్యమ్ ॥32॥
फलश्रुति 33
विष्णुपत्नीं क्षमां देवीं माधवीं माधवप्रियाम् ।viṣṇupatnīṃ kṣamāṃ devīṃ mādhavīṃ mādhavapriyām |విష్ణుపత్నీం క్షమాం దేవీం మాధవీం మాధవప్రియామ్ ।
विष्णोः प्रियसखीं देवीं नमाम्यच्युतवल्लभाम् ॥३३॥viṣṇoḥ priyasakhīṃ devīṃ namāmyacyutavallabhām ||33||విష్ణోః ప్రియసఖీం దేవీం నమామ్యచ్యుతవల్లభామ్ ॥33॥
फलश्रुति 34
महालक्ष्म्यै च विद्महे विष्णुपत्न्यै च धीमहि ।mahālakṣmyai ca vidmahe viṣṇupatnyai ca dhīmahi |మహాలక్ష్మ్యై చ విద్మహే విష్ణుపత్న్యై చ ధీమహి ।
तन्नो लक्ष्मीः प्रचोदयात् ॥३४॥tanno lakṣmīḥ pracodayāt ||34||తన్నో లక్ష్మీః ప్రచోదయాత్ ॥34॥
फलश्रुति 35
श्रीवर्चस्यमायुष्यमारोग्यमाविधात् पवमानं महीयते ।śrīvarcasyamāyuṣyamārogyamāvidhāt pavamānaṃ mahīyate |శ్రీవర్చస్యమాయుష్యమారోగ్యమావిధాత్ పవమానం మహీయతే ।
धनं धान्यं पशुं बहुपुत्रलाभं शतसंवत्सरं दीर्घमायुः ॥३५॥dhanaṃ dhānyaṃ paśuṃ bahuputralābhaṃ śatasaṃvatsaraṃ dīrghamāyuḥ ||35||ధనం ధాన్యం పశుం బహుపుత్రలాభం శతసంవత్సరం దీర్ఘమాయుః ॥35॥
अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: संस्कृत विकिस्रोत "श्रीसूक्तम्" (संशोधन 287919) का दूसरा, "अन्यः पाठः" शीर्षक पाठ; पहले पाठ में अनेक टंकण-भूलें हैं। मन्त्र १–१५ ऋग्वेद खिल सूक्त हैं, १६ फलश्रुति। 11 नवम्बर 2026 को विकिस्रोत "श्री सूक्तम्" (संशोधन 33113), GRETIL ऋग्वेद-खिलानि (खिल २.६) और मन्त्रपुष्पम् (रामकृष्ण मठ) की OCR से मिलान। एक संशोधन: मन्त्र ९ में दुराधर्षान् → दुराधर्षां (चारों साक्ष्य)। अन्य भेद (प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रे, १३–१४ का क्रम, मम आवह आदि) संस्करण-भेद हैं, संस्करण का पाठ रखा गया। आगे के २० श्लोकों में से केवल वे दस जोड़े गए जो दोनों देवनागरी साक्ष्यों में हैं (१७–२२, ३२–३५), फलश्रुति के रूप में, संस्करण की संख्या के साथ; महालक्ष्म्यै/विष्णुपत्न्यै रूप अल्पमत पाठ है, टिप्पणी में दर्ज।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
माँ लक्ष्मी के और पाठ
- आरती · माँ लक्ष्मी ॐ जय लक्ष्मी माता Om Jai Lakshmi Mata
- अष्टकम् · माँ लक्ष्मी महालक्ष्म्यष्टकम् Mahalakshmi Ashtakam
- चालीसा · माँ लक्ष्मी श्री लक्ष्मी चालीसा Shri Lakshmi Chalisa
- स्तोत्र · माँ लक्ष्मी कनकधारा स्तोत्र Kanakadhara Stotram
- मन्त्र · माँ लक्ष्मी ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः Om Shreem Mahalakshmyai Namah
- पूजा विधि · माँ लक्ष्मी दिवाली लक्ष्मी-गणेश पूजा विधि: चरण-दर-चरण Diwali Lakshmi–Ganesh Puja Vidhi: Step-by-Step Guide
- बीज मन्त्र · माँ लक्ष्मी श्रीं (लक्ष्मी बीज) Shreem (bija of Lakshmi)
इन्हीं अवसरों के लिए
- आरती · भगवान विष्णु ॐ जय जगदीश हरे Om Jai Jagdish Hare
- स्तोत्र · माँ अन्नपूर्णा अन्नपूर्णा स्तोत्र Annapurna Stotram
- पूजा विधि · भगवान धन्वन्तरि धनतेरस पूजा विधि: धन्वंतरि, कुबेर, लक्ष्मी पूजन और यम दीपदान Dhanteras Puja Vidhi: Dhanvantari, Kuber, Lakshmi and Yama Deepdaan
- शान्ति मन्त्र असतो मा सद्गमय Asato Ma Sadgamaya
- बीज मन्त्र · शुक्र देव शुक्र बीज मन्त्र Shukra Beej Mantra
- स्तोत्र · नवग्रह नवग्रह स्तोत्रम् Navagraha Stotram
- सहस्रनाम · ललिता त्रिपुरसुन्दरी ललिता सहस्रनाम स्तोत्र Lalita Sahasranama Stotram
- स्तुति · माँ दुर्गा सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये Sarva Mangala Mangalye
प्रश्न
श्री सूक्त क्या है?
श्री (लक्ष्मी) का वैदिक सूक्त, जिसमें अग्नि जातवेदा से स्वर्णवर्णा, तेजोमयी लक्ष्मी को लाने और अलक्ष्मी, दरिद्रता व अभाव को दूर करने की प्रार्थना है।
श्री सूक्त किस देवता से जुड़ा है?
श्री सूक्त माँ लक्ष्मी से जुड़ा है। समृद्धि, कल्याण और शुभता की देवी, भगवान विष्णु की अर्धांगिनी; दीपावली और शुक्रवार को विशेष रूप से पूजित।
श्री सूक्त का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। जातवेदा अग्नि से प्रार्थना है कि वे स्वर्णवर्णा, स्वर्ण-रजत मालाओं वाली, चन्द्र-सी, कभी न जाने वाली लक्ष्मी को लाएँ, जिनमें सोना, गौ, अश्व और जन मिलते हैं। हस्ति-नाद और रथों से जिनका आगमन सूचित होता है, जो पद्म पर स्थित, पद्मवर्णा, मुस्काती और सबको तृप्त करने वाली हैं, उनकी शरण ली जाती है ताकि अलक्ष्मी नष्ट हो। तप से उत्पन्न बिल्व वृक्ष से भीतरी-बाहरी अलक्ष्मी हटाने की प्रार्थना है; क्षुधा-पिपासा और ज्येष्ठा अलक्ष्मी घर से निकाली जाती हैं; गन्धद्वारा, दुराधर्षा, नित्यपुष्टा श्री का आवाहन है; कर्दम और चिक्लीत से माता श्री को कुल में बसाने को कहा गया है। फलश्रु…
श्री सूक्त का स्रोत क्या है?
ऋग्वेद (शाकल शाखा) — Rigveda khila (appendix) recited after 5.87. परम्परा: वैदिक।
क्या श्री सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?
ऋग्वेद खिल में पन्द्रह मन्त्र हैं; सोलहवाँ (यः शुचिः) फलश्रुति है, और पाठ-परम्परा में कुछ से लेकर बीस तक और श्लोक जोड़े जाते हैं (पद्मानने, अश्वदायि, धनमग्निः, वैनतेय, न क्रोधो, सरसिजनिलये, विष्णुपत्नीं, लक्ष्मी गायत्री, श्रीवर्चस्यम्; दक्षिण की पुस्तकों में या सा पद्मासनस्था, लक्ष्मीं क्षीरसमुद्र, सिद्धलक्ष्मीः, वरांकुशौ, सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये, ऋणरोगादि भी)। यहाँ केवल वे परिशिष्ट श्लोक हैं जो दोनों विकिस्रोत प्रतिलिपियों में हैं। १३–१४ का क्रम और म आवह/मम आवह, प्रबोधिनीम्/प्रमोदिनीम्, राष्ट्रे/सुराष्ट्रे, कुले/गृहे, महालक्ष्म्यै/महालक्ष्मी जैसे पाठ संस्करणों में भिन्न हैं।