आरती · श्री गणेश

सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) Sukhkarta Dukhharta (Ganpati Aarti)

गणपति की सबसे प्रसिद्ध मराठी आरती, हर गणेश पूजा और गणेशोत्सव में गाई जाती है: सुख देने वाले, दुःख हरने वाले, सिंदूर और मोतियों की माला से शोभित गणेश।

स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

टेक 1

जयदेव जयदेव जय मंगलमूर्ती ।jayadev jayadev jay maṃgalamūrtī |ਜਯਦੇਵ ਜਯਦੇਵ ਜਯ ਮਂਗਲਮੂਰ੍ਤੀ ।

दर्शन मात्रे मन कामना पुरती ॥ ध्रु० ॥darśan mātre man kāmanā puratī || dhru0 ||ਦਰ੍ਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰੇ ਮਨ ਕਾਮਨਾ ਪੁਰਤੀ ॥ ਧ੍ਰੁ0 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे देव, आपकी जय हो, मंगलमूर्ति की जय हो; आपके दर्शन मात्र से मन की कामनाएँ पूरी हो जाती हैं।

यह पद साझा करें

पद 1

सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नांची ।sukhakartā duḥkhahartā vārtā vighnāṃcī |ਸੁਖਕਰ੍ਤਾ ਦੁਃਖਹਰ੍ਤਾ ਵਾਰ੍ਤਾ ਵਿਘ੍ਨਾਂਚੀ ।

नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची ।nuravī puravī prem kṛpā jayācī |ਨੁਰਵੀ ਪੁਰਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕ੍ਰਿਪਾ ਜਯਾਚੀ ।

सर्वांगी सुंदर उटि शेंदुराची ।sarvāṃgī suṃdar uṭi śeṃdurācī |ਸਰ੍ਵਾਂਗੀ ਸੁਂਦਰ ਉਟਿ ਸ਼ੇਂਦੁਰਾਚੀ ।

कंठी झळके माळ मुक्ताफळांची ॥ जयदेव० ॥ १ ॥kaṃṭhī jhaḷake māḷ muktāphaḷāṃcī || jayadeva0 || 1 ||ਕਂਠੀ ਝਲ਼ਕੇ ਮਾਲ਼ ਮੁਕ੍ਤਾਫਲ਼ਾਂਚੀ ॥ ਜਯਦੇਵ0 ॥ 1 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

वे सुख देने वाले और दुःख हरने वाले हैं, विघ्नों का नाम भी नहीं रहने देते, और उनका प्रेम व कृपा सबकी पूर्ति करते हैं। उनका सारा शरीर सिन्दूर के लेप से सुन्दर है और गले में मोतियों की माला चमकती है।

यह पद साझा करें

पद 2

रत्नखचित करा तुज गौरीकुमरा ॥ratnakhacit karā tuj gaurīkumarā ||ਰਤ੍ਨਖਚਿਤ ਕਰਾ ਤੁਜ ਗੌਰੀਕੁਮਰਾ ॥

चंदनाची उटी कुंकुम केशरा ।caṃdanācī uṭī kuṃkum keśarā |ਚਂਦਨਾਚੀ ਉਟੀ ਕੁਂਕੁਮ ਕੇਸ਼ਰਾ ।

हिरेजडित मुकुट शोभतो बरा ।hirejaḍit mukuṭ śobhato barā |ਹਿਰੇਜਡਿਤ ਮੁਕੁਟ ਸ਼ੋਭਤੋ ਬਰਾ ।

रुणझुणती नूपुरे चरणीं घागरिया ॥ जयदेव ॥ २ ॥ruṇajhuṇatī nūpure caraṇīṃ ghāgariyā || jayadev || 2 ||ਰੁਣਝੁਣਤੀ ਨੂਪੁਰੇ ਚਰਣੀਂ ਘਾਗਰਿਯਾ ॥ ਜਯਦੇਵ ॥ 2 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

हे गौरीपुत्र, आपके लिए रत्नजड़ित शोभा है, साथ में चन्दन, कुमकुम और केसर का लेप है। हीरों से जड़ा मुकुट सुन्दर लगता है और आपके चरणों में नूपुर और घुँघरू रुनझुन बजते हैं।

यह पद साझा करें

पद 3

लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना ।laṃbodar pītāṃbar phaṇivarabaṃdhanā |ਲਂਬੋਦਰ ਪੀਤਾਂਬਰ ਫਣਿਵਰਬਂਧਨਾ ।

सरळ सोंड वक्रतुंड त्रीनयना ।saraḷ soṃḍ vakratuṃḍ trīnayanā |ਸਰਲ਼ ਸੋਂਡ ਵਕ੍ਰਤੁਂਡ ਤ੍ਰੀਨਯਨਾ ।

दास रामाचा वाट पाहे सदना ।dās rāmācā vāṭ pāhe sadanā |ਦਾਸ ਰਾਮਾਚਾ ਵਾਟ ਪਾਹੇ ਸਦਨਾ ।

संकटीं पावावें निर्वाणी रक्षावें सुरवरवंदना ॥ जयदेव० ॥ ३ ॥saṃkaṭīṃ pāvāveṃ nirvāṇī rakṣāveṃ suravaravaṃdanā || jayadeva0 || 3 ||ਸਂਕਟੀਂ ਪਾਵਾਵੇਂ ਨਿਰ੍ਵਾਣੀ ਰਕ੍ਸ਼ਾਵੇਂ ਸੁਰਵਰਵਂਦਨਾ ॥ ਜਯਦੇਵ0 ॥ 3 ॥

इस श्लोक/पद का अर्थ

आप लम्बोदर हैं, पीताम्बर पहने हैं और नागराज को कमरबन्द की तरह बाँधे हैं; सीधी सूँड़ वाले, वक्रतुण्ड और त्रिनेत्र हैं। राम के दास (रामदास) घर पर आपकी राह देखते हैं: हे श्रेष्ठ देवताओं से वन्दित, संकट में आइए और अन्तिम घड़ी में रक्षा कीजिए।

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: श्रीराम उपासना ग्रंथ (तासगांव, 1910), मुद्रित पृष्ठ 39 = स्कैन पृष्ठ 45, मराठी विकिस्रोत पर प्रूफ़रीड (संशोधन 192392)। 11 नवम्बर 2026 को नवनीत 1882, 1910 और 1871 (विकिस्रोत स्कैन) की OCR प्रतियों से हर पंक्ति का मिलान किया गया। 14 पंक्तियाँ; 2 संशोधन (शेंदुराची का अनुस्वार; छपाई की भूल लंबोपर → लंबोदर); शेष अन्तर (मुकुट/मुगुट, त्रीनयना, संकटीं) संस्करण के अनुसार रखे गए। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

श्री गणेश के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) क्या है?

गणपति की सबसे प्रसिद्ध मराठी आरती, हर गणेश पूजा और गणेशोत्सव में गाई जाती है: सुख देने वाले, दुःख हरने वाले, सिंदूर और मोतियों की माला से शोभित गणेश।

सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) किस देवता से जुड़ा है?

सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) श्री गणेश से जुड़ा है। विघ्नहर्ता और शुभारम्भ के देवता, जिनकी पूजा लगभग हर हिन्दू अनुष्ठान में सबसे पहले होती है।

सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) का अर्थ क्या है?

ध्रुवपद में मंगलमूर्ति गणेश की जय है, जिनके दर्शन मात्र से मन की कामना पूरी होती है। चरणों में उन्हें सुख देने वाला, दुःख हरने वाला और विघ्नों की चर्चा तक मिटाने वाला कहा गया है; सिंदूर का लेप, मोतियों की माला, रत्नजड़ित कंगन, चंदन-केसर, हीरों का मुकुट और रुनझुन करते नूपुर; लंबोदर, पीतांबरधारी, सर्प की करधनी वाले वक्रतुंड त्रिनेत्र। रामदास उनके द्वार पर राह देखते हैं और संकट तथा अंतिम समय में रक्षा माँगते हैं।

सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) का स्रोत क्या है?

समर्थ रामदास की आरत्या — Aarti of Ganapati; printed in Shriram Upasana Grantha (1910), p. 39. परम्परा: अनेक परम्पराओं में प्रचलित।

क्या सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) के अलग-अलग संस्करण हैं?

संस्करणों में छोटे-छोटे शब्दों (मुकुट/मुगुट, त्रीनयना/त्रिनयना, संकटीं/संकष्टीं) और ध्रुवपद के स्थान में अन्तर है। यह पाठ 1910 के तासगांव संस्करण पर आधारित है; केवल प्रतिलिपि की भूल या स्पष्ट छपाई की भूल सुधारी गई है।

व्हाट्सऐप