सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) Sukhkarta Dukhharta (Ganpati Aarti)
गणपति की सबसे प्रसिद्ध मराठी आरती, हर गणेश पूजा और गणेशोत्सव में गाई जाती है: सुख देने वाले, दुःख हरने वाले, सिंदूर और मोतियों की माला से शोभित गणेश।
- देवता श्री गणेश
- प्रकार आरती
- भाषा मराठी
- परम्परा अनेक परम्पराओं में प्रचलित
- स्रोत श्रीराम उपासना ग्रंथ — गणेश बाबाजी फडके तासगांवकर, तासगांव, 1910 — scan page 45 (printed p. 39), Marathi Wikisource revision 192392
स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
टेक 1
जयदेव जयदेव जय मंगलमूर्ती ।jayadev jayadev jay maṃgalamūrtī |জযদেব জযদেব জয মংগলমূর্তী ।
दर्शन मात्रे मन कामना पुरती ॥ ध्रु० ॥darśan mātre man kāmanā puratī || dhru0 ||দর্শন মাত্রে মন কামনা পুরতী ॥ ধ্রু0 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
हे देव, आपकी जय हो, मंगलमूर्ति की जय हो; आपके दर्शन मात्र से मन की कामनाएँ पूरी हो जाती हैं।
पद 1
सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नांची ।sukhakartā duḥkhahartā vārtā vighnāṃcī |সুখকর্তা দুঃখহর্তা বার্তা বিঘ্নাংচী ।
नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची ।nuravī puravī prem kṛpā jayācī |নুরবী পুরবী প্রেম কৃপা জযাচী ।
सर्वांगी सुंदर उटि शेंदुराची ।sarvāṃgī suṃdar uṭi śeṃdurācī |সর্বাংগী সুংদর উটি শেংদুরাচী ।
कंठी झळके माळ मुक्ताफळांची ॥ जयदेव० ॥ १ ॥kaṃṭhī jhaḷake māḷ muktāphaḷāṃcī || jayadeva0 || 1 ||কংঠী ঝলকে মাল মুক্তাফলাংচী ॥ জযদেব0 ॥ 1 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
वे सुख देने वाले और दुःख हरने वाले हैं, विघ्नों का नाम भी नहीं रहने देते, और उनका प्रेम व कृपा सबकी पूर्ति करते हैं। उनका सारा शरीर सिन्दूर के लेप से सुन्दर है और गले में मोतियों की माला चमकती है।
पद 2
रत्नखचित करा तुज गौरीकुमरा ॥ratnakhacit karā tuj gaurīkumarā ||রত্নখচিত করা তুজ গৌরীকুমরা ॥
चंदनाची उटी कुंकुम केशरा ।caṃdanācī uṭī kuṃkum keśarā |চংদনাচী উটী কুংকুম কেশরা ।
हिरेजडित मुकुट शोभतो बरा ।hirejaḍit mukuṭ śobhato barā |হিরেজডিত মুকুট শোভতো বরা ।
रुणझुणती नूपुरे चरणीं घागरिया ॥ जयदेव ॥ २ ॥ruṇajhuṇatī nūpure caraṇīṃ ghāgariyā || jayadev || 2 ||রুণঝুণতী নূপুরে চরণীং ঘাগরিযা ॥ জযদেব ॥ 2 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
हे गौरीपुत्र, आपके लिए रत्नजड़ित शोभा है, साथ में चन्दन, कुमकुम और केसर का लेप है। हीरों से जड़ा मुकुट सुन्दर लगता है और आपके चरणों में नूपुर और घुँघरू रुनझुन बजते हैं।
पद 3
लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना ।laṃbodar pītāṃbar phaṇivarabaṃdhanā |লংবোদর পীতাংবর ফণিবরবংধনা ।
सरळ सोंड वक्रतुंड त्रीनयना ।saraḷ soṃḍ vakratuṃḍ trīnayanā |সরল সোংড বক্রতুংড ত্রীনযনা ।
दास रामाचा वाट पाहे सदना ।dās rāmācā vāṭ pāhe sadanā |দাস রামাচা বাট পাহে সদনা ।
संकटीं पावावें निर्वाणी रक्षावें सुरवरवंदना ॥ जयदेव० ॥ ३ ॥saṃkaṭīṃ pāvāveṃ nirvāṇī rakṣāveṃ suravaravaṃdanā || jayadeva0 || 3 ||সংকটীং পাবাবেং নির্বাণী রক্ষাবেং সুরবরবংদনা ॥ জযদেব0 ॥ 3 ॥
इस श्लोक/पद का अर्थ
आप लम्बोदर हैं, पीताम्बर पहने हैं और नागराज को कमरबन्द की तरह बाँधे हैं; सीधी सूँड़ वाले, वक्रतुण्ड और त्रिनेत्र हैं। राम के दास (रामदास) घर पर आपकी राह देखते हैं: हे श्रेष्ठ देवताओं से वन्दित, संकट में आइए और अन्तिम घड़ी में रक्षा कीजिए।
अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: श्रीराम उपासना ग्रंथ (तासगांव, 1910), मुद्रित पृष्ठ 39 = स्कैन पृष्ठ 45, मराठी विकिस्रोत पर प्रूफ़रीड (संशोधन 192392)। 11 नवम्बर 2026 को नवनीत 1882, 1910 और 1871 (विकिस्रोत स्कैन) की OCR प्रतियों से हर पंक्ति का मिलान किया गया। 14 पंक्तियाँ; 2 संशोधन (शेंदुराची का अनुस्वार; छपाई की भूल लंबोपर → लंबोदर); शेष अन्तर (मुकुट/मुगुट, त्रीनयना, संकटीं) संस्करण के अनुसार रखे गए। श्लोकवार अर्थ: उद्योग ज्योतिष सम्पादकीय टीम द्वारा अपने शब्दों में लिखा भावार्थ (in-house paraphrase), अनुवाद नहीं।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
सम्बन्धित
श्री गणेश के और पाठ
- प्रार्थना · श्री गणेश वक्रतुण्ड महाकाय Vakratunda Mahakaya
- मन्त्र · श्री गणेश ॐ गं गणपतये नमः Om Gam Ganapataye Namah
- स्तोत्र · श्री गणेश गणपति अथर्वशीर्ष Ganapati Atharvashirsha
- स्तोत्र · श्री गणेश संकटनाशन गणेश स्तोत्र Sankatanashana Ganesha Stotram
- स्तोत्र · श्री गणेश गणेश पञ्चरत्नम् Ganesha Pancharatnam
- गायत्री मन्त्र · श्री गणेश गणेश गायत्री Ganesha Gayatri
- ध्यान श्लोक · श्री गणेश शुक्लाम्बरधरं विष्णुम् Shuklambaradharam Vishnum
- बीज मन्त्र · श्री गणेश गं (गणपति बीज) Gam (bija of Ganapati)
इन्हीं अवसरों के लिए
प्रश्न
सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) क्या है?
गणपति की सबसे प्रसिद्ध मराठी आरती, हर गणेश पूजा और गणेशोत्सव में गाई जाती है: सुख देने वाले, दुःख हरने वाले, सिंदूर और मोतियों की माला से शोभित गणेश।
सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) किस देवता से जुड़ा है?
सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) श्री गणेश से जुड़ा है। विघ्नहर्ता और शुभारम्भ के देवता, जिनकी पूजा लगभग हर हिन्दू अनुष्ठान में सबसे पहले होती है।
सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) का अर्थ क्या है?
ध्रुवपद में मंगलमूर्ति गणेश की जय है, जिनके दर्शन मात्र से मन की कामना पूरी होती है। चरणों में उन्हें सुख देने वाला, दुःख हरने वाला और विघ्नों की चर्चा तक मिटाने वाला कहा गया है; सिंदूर का लेप, मोतियों की माला, रत्नजड़ित कंगन, चंदन-केसर, हीरों का मुकुट और रुनझुन करते नूपुर; लंबोदर, पीतांबरधारी, सर्प की करधनी वाले वक्रतुंड त्रिनेत्र। रामदास उनके द्वार पर राह देखते हैं और संकट तथा अंतिम समय में रक्षा माँगते हैं।
सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) का स्रोत क्या है?
समर्थ रामदास की आरत्या — Aarti of Ganapati; printed in Shriram Upasana Grantha (1910), p. 39. परम्परा: अनेक परम्पराओं में प्रचलित।
क्या सुखकर्ता दुःखहर्ता (गणपतीची आरती) के अलग-अलग संस्करण हैं?
संस्करणों में छोटे-छोटे शब्दों (मुकुट/मुगुट, त्रीनयना/त्रिनयना, संकटीं/संकष्टीं) और ध्रुवपद के स्थान में अन्तर है। यह पाठ 1910 के तासगांव संस्करण पर आधारित है; केवल प्रतिलिपि की भूल या स्पष्ट छपाई की भूल सुधारी गई है।