सूक्त · माँ दुर्गा

दुर्गा सूक्त Durga Suktam

अग्निवर्णा दुर्गा का वैदिक सूक्त, जो भक्तों को हर दुर्गति से पार कराती हैं; इसके कई मन्त्र अग्नि जातवेदा के ऋग्वेदीय मन्त्र हैं।

मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

मन्त्र 1

जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः ।jātavedase sunavāma somamarātīyato nidahāti vedaḥ |

स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः ॥ १॥sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā nāveva sindhuṃ duritātyagniḥ || 1||

मन्त्र 2

तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् ।tāmagnivarṇāṃ tapasā jvalantīṃ vairocanīṃ karmaphaleṣu juṣṭām |

दुर्गां देवीꣳ शरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः ॥ २॥durgāṃ devīꣳ śaraṇamahaṃ prapadye sutarasi tarase namaḥ || 2||

मन्त्र 3

अग्ने त्वं पारया नव्यो अस्मान् स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा ।agne tvaṃ pārayā navyo asmān svastibhirati durgāṇi viśvā |

पूश्च पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयोः ॥ ३॥pūśca pṛthvī bahulā na urvī bhavā tokāya tanayāya śaṃyoḥ || 3||

मन्त्र 4

विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुं न नावा दुरितातिपर्षि ।viśvāni no durgahā jātavedaḥ sindhuṃ na nāvā duritātiparṣi |

अग्ने अत्रिवन्मनसा गृणानोऽस्माकं बोध्यविता तनूनाम् ॥ ४॥agne atrivanmanasā gṛṇāno'smākaṃ bodhyavitā tanūnām || 4||

मन्त्र 5

पृतनाजितꣳ सहमानमुग्रमग्निꣳ हुवेम परमात्सधस्थात् ।pṛtanājitaꣳ sahamānamugramagniꣳ huvema paramātsadhasthāt |

स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा क्षामद्देवो अति दुरितात्यग्निः ॥ ५॥sa naḥ parṣadati durgāṇi viśvā kṣāmaddevo ati duritātyagniḥ || 5||

मन्त्र 6

प्रत्नोषि कमीड्यो अध्वरेषु सनाच्च होता नव्यश्च सत्सि ।pratnoṣi kamīḍyo adhvareṣu sanācca hotā navyaśca satsi |

स्वां चाग्ने तनुवं पिप्रयस्वास्मभ्यं च सौभगमायजस्व ॥ ६॥svāṃ cāgne tanuvaṃ piprayasvāsmabhyaṃ ca saubhagamāyajasva || 6||

मन्त्र 7

गोभिर्जुष्टमयुजो निषिक्तं तवेन्द्र विष्णोरनुसञ्चरेम ।gobhirjuṣṭamayujo niṣiktaṃ tavendra viṣṇoranusañcarema |

नाकस्य पृष्ठमभि संवसानो वैष्णवीं लोक इह मादयन्ताम् ॥ ७॥nākasya pṛṣṭhamabhi saṃvasāno vaiṣṇavīṃ loka iha mādayantām || 7||

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ

पाठ: संस्कृत विकिस्रोत "महानारायणोपनिषत्" (संशोधन 400459, आन्ध्र पाठ), द्वितीय अनुवाक, सात मन्त्र। ꣳ चिह्न यथावत्; स्वर-चिह्न संस्करण में नहीं हैं। 11 नवम्बर 2026 को मन्त्रपुष्पम् (रामकृष्ण मठ, दो प्रतियाँ) की OCR, विकिस्रोत १०८ उपनिषद् संग्रह (अथर्व पाठ) और GRETIL ऋग्वेद (१.९९.१, १.१८९.२, ५.४.९, ८.११.१०) से मिलान। तीन संशोधन: वावा → नावा, मुग्नम् → मुग्रम्, सधस्तात् → सधस्थात् (सभी साक्ष्यों से पुष्ट)। आरण्यक के पाठ मनसा, प्रत्नोषि, तनुवं (ऋग्वेद में नमसा, प्रत्नो हि, तन्वं) रखे गए।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

सम्बन्धित

माँ दुर्गा के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

दुर्गा सूक्त क्या है?

अग्निवर्णा दुर्गा का वैदिक सूक्त, जो भक्तों को हर दुर्गति से पार कराती हैं; इसके कई मन्त्र अग्नि जातवेदा के ऋग्वेदीय मन्त्र हैं।

दुर्गा सूक्त किस देवता से जुड़ा है?

दुर्गा सूक्त माँ दुर्गा से जुड़ा है। महिषासुर का वध करने वाली अपराजिता देवी; दोनों नवरात्रों में विशेष रूप से पूजित। देवी माहात्म्य (दुर्गा सप्तशती) उनका प्रमुख ग्रन्थ है।

दुर्गा सूक्त का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। जातवेदा अग्नि के लिए हम सोम निचोड़ते हैं; वे शत्रुओं को जला दें और नाव से नदी पार करने की तरह हमें सब दुर्गतियों से पार करें। अग्निवर्णा, तप से ज्वलन्त, सूर्यपुत्री, कर्मफल में पूजित देवी दुर्गा की मैं शरण लेता हूँ; हमें सुतर करने वाली देवी को नमस्कार। हे अग्नि, कल्याण के साथ हमें सब संकटों के पार ले जाओ; पुर और पृथ्वी हमारे लिए विस्तीर्ण हों, सन्तान के सुख के लिए। हे दुर्गति-नाशक जातवेदा, नाव की तरह हमें दुरित से पार करो; अत्रि की भाँति हमारे शरीरों के रक्षक बनो। सेना-विजयी, सहनशील, उग्र अग्नि का हम परम स्थान से आवाहन करते हैं; वे हमें सब दुर्गतियों से पार क…

दुर्गा सूक्त का स्रोत क्या है?

महानारायण उपनिषद् (तैत्तिरीय आरण्यक, दशम प्रपाठक) — Anuvaka 2 of the Andhra recension (Taittiriya Aranyaka 10.2); mantra 1 = Rigveda 1.99.1. परम्परा: वैदिक।

क्या दुर्गा सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?

मन्त्र १, ३, ४ और ६ ऋग्वेदीय हैं (१.९९.१, १.१८९.२, ५.४.९, ८.११.१०); तैत्तिरीय आरण्यक में मनसा, प्रत्नोषि और तनुवं पाठ है जहाँ ऋग्वेद में नमसा, प्रत्नो हि और तन्वम् है; यहाँ आरण्यक का पाठ रखा गया है। १०८ उपनिषद् संग्रहों के अथर्व पाठ में छह मन्त्र हैं (गोभिर्जुष्टम् नहीं) और सिन्धुर्न नावा पढ़ा जाता है। पाठ-पुस्तकों में अन्त में दुर्गा गायत्री (कात्यायनाय विद्महे) जोड़ी जाती है, जो अनुवाक का भाग नहीं है।

व्हाट्सऐप