କଥା
ସତ୍ୟ ଯୁଗରେ ନାଡ଼ୀଜଙ୍ଘ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ମୁର ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଏତେ ବଳଶାଳୀ ହୋଇଗଲା ଯେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଡ଼ିଦେଲା। ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ପୃଥିବୀରେ ବୁଲିବୁଲି ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଶୟନ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ବିଷ୍ଣୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ। କଥା ଅନୁସାରେ ମୁରର ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଏକ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଚାଲିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ଦାନବ ସେନାକୁ ନାଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁର ନିଜେ ପରାସ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ। କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ବଦରିକାଶ୍ରମର ହିମବତୀ ନାମକ ଏକ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଯାଇ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଶୋଇଲେ।
ମୁର ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗୁମ୍ଫା ଭିତରକୁ ଗଲା, ନିଦ୍ରାରେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଏକ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ତେଜୋମୟୀ ଯୁବତୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ମୁରକୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ ଏବଂ ଗୋଟିଏ ହୁଙ୍କାରରେ ତାକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।
ବିଷ୍ଣୁ ଉଠି ଦାନବକୁ ମୃତ ଦେଖି ପଚାରିଲେ ଏହା କିଏ କଲା। ଦେବୀ କହିଲେ ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ ଯେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶ ଦିନରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ଏକାଦଶୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ।
ଏକାଦଶୀ ମାଗିଲେ ଯେ ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦିନରେ ଭକ୍ତିର ସହ ଉପବାସ କରିବ ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧାମ ପାଇବ। ବିଷ୍ଣୁ ତାହା ପ୍ରଦାନ କଲେ ଏବଂ ଘୋଷଣା କଲେ ଯେ କୌଣସି ବ୍ରତ ତାଙ୍କୁ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ହେବ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରତି ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ଉଭୟ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ ରଖାଯାଏ, ଏବଂ ଅନେକ ପରମ୍ପରାରେ ଉତ୍ପନ୍ନା ଏକାଦଶୀକୁ ବର୍ଷର ପ୍ରଥମ ଏକାଦଶୀ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ପାରମ୍ପରିକ କଥାରୁ ଆମ ନିଜ ଭାଷାରେ ପୁନଃକଥିତ; ପରିବାର ଓ ପୁସ୍ତିକାରେ କୁହାଯାଉଥିବା ସଂସ୍କରଣ ବିବରଣୀରେ ଭିନ୍ନ।