प्रदोष व्रत कथा (राजपुत्र धर्मगुप्त)

कथा

शुचिव्रता नावाची एक गरीब ब्राह्मण विधवा आपल्या लहान मुलासह भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करत असे. एके दिवशी घरी परतताना तिला राजबिंडा दिसणारा एक लहान मुलगा एकटाच रडताना आढळला. तो विदर्भाच्या राजाचा पुत्र धर्मगुप्त होता; त्याचे वडील युद्धात मारले गेले होते आणि शत्रूंनी त्याचे राज्य बळकावले होते. तिने त्याला घरी आणले आणि आपल्याच मुलासारखे वाढवले.

एके दिवशी ती विधवा दोन्ही मुलांना घेऊन एका मंदिरात गेली, तेथे त्यांना शांडिल्य ऋषी भेटले. ऋषींनी राजपुत्राला ओळखले, विधवेला त्याची कहाणी सांगितली आणि तिघांनाही प्रदोष व्रत शिकवले: त्रयोदशीला उपवास करून सूर्यास्तानंतरच्या संधिप्रकाशात शिवाची पूजा करावी, जेव्हा शिव नृत्य करतात आणि सर्व देव त्यांच्या सेवेत उपस्थित असतात.

त्यांनी हे व्रत निष्ठेने पाळले. एकदा नदीवर स्नान करताना विधवेच्या मुलाला सोन्याने भरलेला एक घडा सापडला, तो त्याने आपल्या मानलेल्या भावासोबत वाटून घेतला. दुसऱ्या एका दिवशी धर्मगुप्ताला वनात अंशुमती नावाची गंधर्व राजकन्या भेटली; दोघांचे एकमेकांवर प्रेम जडले, आणि स्वप्नात शिवांनी सांगितल्यावरून तिच्या वडिलांनी तिचा विवाह त्याच्याशी करून दिला.

गंधर्वराजाच्या सैन्याच्या साहाय्याने आणि शिवकृपेने धर्मगुप्ताने राज्य बळकावणाऱ्यांचा पराभव केला आणि विदर्भ परत मिळवले. त्याने त्या विधवेला राजमाता आणि तिच्या मुलाला आपला प्रधानमंत्री केले, आणि त्या सर्वांनी आयुष्यभर प्रदोष व्रत चालू ठेवले.

प्रदोषकाळ आणखी एका परंपरेची आठवण करून देतो: समुद्रमंथनातून निघालेले हलाहल विष शिवांनी त्रयोदशीच्या संधिप्रकाशात प्राशन केले, आणि त्या वेळी देवांनी त्यांची स्तुती केली.

पारंपरिक कथा आम्ही आमच्या शब्दांत सांगितली आहे; कुटुंबांत आणि पोथ्यांमध्ये सांगितल्या जाणाऱ्या कथांच्या तपशिलांत फरक असतो.