કથા
શુચિવ્રતા નામની એક ગરીબ બ્રાહ્મણ વિધવા પોતાના નાના પુત્ર સાથે ભિક્ષા માગીને જીવતી હતી. એક દિવસ ઘરે જતાં રસ્તામાં તેને રાજવી દેખાવવાળો એક નાનો બાળક એકલો રડતો મળ્યો. તે વિદર્ભના રાજાનો પુત્ર ધર્મગુપ્ત હતો; તેના પિતા યુદ્ધમાં માર્યા ગયા હતા અને શત્રુઓએ રાજ્ય પડાવી લીધું હતું. તે તેને ઘરે લઈ આવી અને પોતાના પુત્રની જેમ ઉછેર્યો.
એક દિવસ વિધવા બંને બાળકોને એક મંદિરે લઈ ગઈ, જ્યાં તેમને શાંડિલ્ય ઋષિ મળ્યા. ઋષિએ રાજકુમારને ઓળખી લીધો, વિધવાને તેની કથા કહી, અને ત્રણેયને પ્રદોષ વ્રત શીખવ્યું: તેરસે ઉપવાસ કરવો અને સૂર્યાસ્ત પછીના સંધ્યાકાળે શિવનું પૂજન કરવું, જ્યારે શિવ નૃત્ય કરે છે અને બધા દેવો તેમની સેવામાં હાજર હોય છે.
તેમણે નિષ્ઠાથી વ્રત પાળ્યું. એક વાર નદીમાં સ્નાન કરતાં વિધવાના પુત્રને સોનાનો ઘડો મળ્યો, જે તેણે પોતાના પાલક ભાઈ સાથે વહેંચ્યો. બીજા એક દિવસે ધર્મગુપ્તને વનમાં ગંધર્વ રાજકુમારી અંશુમતી મળી; બંને વચ્ચે પ્રેમ થયો, અને શિવે સપનામાં કહેતાં તેના પિતાએ તેનાં લગ્ન ધર્મગુપ્ત સાથે કરાવ્યાં.
ગંધર્વ રાજાની સેના અને શિવની કૃપાથી ધર્મગુપ્તે રાજ્ય હડપનારાઓને હરાવ્યા અને વિદર્ભ પાછું મેળવ્યું. તેણે વિધવાને રાજમાતા અને તેના પુત્રને મુખ્ય મંત્રી બનાવ્યા, અને સૌએ જીવનભર પ્રદોષ વ્રત ચાલુ રાખ્યું.
પ્રદોષ કાળ સાથે બીજી એક પરંપરા પણ જોડાયેલી છે: સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળેલું હળાહળ વિષ શિવે તેરસના સંધ્યાકાળે પીધું હતું, અને તે સમયે દેવોએ તેમની સ્તુતિ કરી હતી.
પરંપરાગત કથા અમે અમારા શબ્દોમાં કહી છે; પરિવારો અને પુસ્તિકાઓમાં કહેવાતી કથાઓની વિગતોમાં ફરક હોય છે.