कथा
स्वतः शिवांनी पार्वतीला तिच्या पूर्वायुष्याची आठवण करून देत ही कथा सांगितली. हिमालयाची कन्या असलेल्या पार्वतीने बालपणापासूनच शिवावर मन जडवले होते, आणि उन्हाळ्याची उष्णता व हिवाळ्यातील हिमवर्षाव सोसत, आधी केवळ पाने खाऊन आणि नंतर काहीही न खाता, तिने पर्वतांमध्ये कठोर तप केले.
तिचे हाल पाहून तिचे वडील चिंतित झाले. नारद मुनी एक प्रस्ताव घेऊन आले: स्वतः विष्णूंना तिच्याशी विवाह करण्याची इच्छा होती. हिमालयाने आनंदाने होकार दिला. हे ऐकताच पार्वती दुःखाने व्याकुळ झाली, कारण तिने केवळ शिवाशीच विवाह करण्याचा संकल्प केला होता.
तिची निराशा पाहून तिच्या सख्यांनी विवाह होऊ नये म्हणून तिला गुपचूप एका घनदाट वनात नेले. “सख्यांनी” (आलिका) तिला “पळवून नेले” (हरत) म्हणून या व्रताला हरतालिका असे नाव पडले.
भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला एका नदीकाठच्या गुहेत पार्वतीने वाळूचे लिंग तयार केले, फुले आणि पानांनी त्याची पूजा केली, आणि अन्न-पाण्याविना शिवाचे गुणगान गात रात्रभर जागरण केले. तिच्या भक्तीने द्रवलेले शिव प्रकट झाले आणि त्यांनी तिला पत्नी होण्याचा वर दिला.
दुसऱ्या दिवशी सकाळी तिने वाळूच्या लिंगाचे विसर्जन केले आणि उपवास सोडला. तिच्या वडिलांनी तिला शोधून काढले तेव्हा त्यांनी तिची निवड मान्य केली, आणि शिव-पार्वतीचा विवाह झाला. त्यानंतर शिवांनी घोषित केले की जी स्त्री भक्तिभावाने हा उपवास करील तिला सुखी वैवाहिक जीवन लाभेल, आणि अविवाहित मुलींना मनासारखा पती मिळेल.
पारंपरिक कथा आम्ही आमच्या शब्दांत सांगितली आहे; कुटुंबांत आणि पोथ्यांमध्ये सांगितल्या जाणाऱ्या कथांच्या तपशिलांत फरक असतो.