मेधा सूक्त Medha Suktam
मेधा देवी (बुद्धि और धारणा-शक्ति) की उपनिषद्-प्रार्थना, कि वे प्रसन्न होकर आएँ और इन्द्र, सरस्वती, अश्विनौ, अग्नि व सूर्य मेधा, प्रजा और तेज दें।
- देवता माँ सरस्वती
- प्रकार सूक्त
- भाषा संस्कृत
- परम्परा वैदिक
- स्रोत संस्कृत विकिस्रोत (sa.wikisource.org) — महानारायणोपनिषत्, revision 400459, anuvakas 41–44
मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
41
एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।ekacatvāriṃśo'nuvākaḥ |ஏகசத்வாரிம்ஶோநுவாகஃ ।
मन्त्र 1
मेधादेवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना ।medhādevī juṣamāṇā na āgādviśvācī bhadrā sumanasyamānā |மேதாதேவீ ஜுஷமாணா ந ஆகாத்விஶ்வாசீ பத்ரா ஸுமநஸ்யமாநா ।
त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ १॥tvayā juṣṭā juṣamāṇā duruktānbṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || 1||த்வயா ஜுஷ்டா ஜுஷமாணா துருக்தாந்ப்ருஹத்வதேம விததே ஸுவீராஃ ॥ 1॥
यह पद साझा करेंमन्त्र 2
त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत त्वया ।tvayā juṣṭa ṛṣirbhavati devi tvayā brahmāgataśrīruta tvayā |த்வயா ஜுஷ்ட ருஷிர்பவதி தேவி த்வயா ப்ரஹ்மாகதஶ்ரீருத த்வயா ।
त्वया जुष्टश्चित्रं विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे ॥ २॥tvayā juṣṭaścitraṃ vindate vasu sā no juṣasva draviṇena medhe || 2||த்வயா ஜுஷ்டஶ்சித்ரம் விந்ததே வஸு ஸா நோ ஜுஷஸ்வ த்ரவிணேந மேதே ॥ 2॥
यह पद साझा करें42
द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।dvicatvāriṃśo'nuvākaḥ |த்விசத்வாரிம்ஶோநுவாகஃ ।
मन्त्र 3
मेधां म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती ।medhāṃ ma indro dadātu medhāṃ devī sarasvatī |மேதாம் ம இந்த்ரோ ததாது மேதாம் தேவீ ஸரஸ்வதீ ।
मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ १॥medhāṃ me aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau || 1||மேதாம் மே அஶ்விநாவுபாவாதத்தாம் புஷ்கரஸ்ரஜௌ ॥ 1॥
यह पद साझा करेंमन्त्र 4
अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः ।apsarāsu ca yā medhā gandharveṣu ca yanmanaḥ |அப்ஸராஸு ச யா மேதா கந்தர்வேஷு ச யந்மநஃ ।
दैवी मेधा सरस्वती सा मां मेधा सुरभिर्जुषताꣳ स्वाहा ॥ २॥daivī medhā sarasvatī sā māṃ medhā surabhirjuṣatāꣳ svāhā || 2||தைவீ மேதா ஸரஸ்வதீ ஸா மாம் மேதா ஸுரபிர்ஜுஷதாꣳ ஸ்வாஹா ॥ 2॥
यह पद साझा करें43
त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।tricatvāriṃśo'nuvākaḥ |த்ரிசத்வாரிம்ஶோநுவாகஃ ।
मन्त्र 5
आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या ।ā māṃ medhā surabhirviśvarūpā hiraṇyavarṇā jagatī jagamyā |ஆ மாம் மேதா ஸுரபிர்விஶ்வரூபா ஹிரண்யவர்ணா ஜகதீ ஜகம்யா ।
ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम् ॥ १॥ūrjasvatī payasā pinvamānā sā māṃ medhā supratīkā juṣatām || 1||ஊர்ஜஸ்வதீ பயஸா பிந்வமாநா ஸா மாம் மேதா ஸுப்ரதீகா ஜுஷதாம் ॥ 1॥
यह पद साझा करें44
चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।catuścatvāriṃśo'nuvākaḥ |சதுஶ்சத்வாரிம்ஶோநுவாகஃ ।
मन्त्र 6
मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु ।mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayyagnistejo dadhātu |மயி மேதாம் மயி ப்ரஜாம் மய்யக்நிஸ்தேஜோ ததாது ।
मयि मेधां मयि प्रजां मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु ।mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayīndra indriyaṃ dadhātu |மயி மேதாம் மயி ப்ரஜாம் மயீந்த்ர இந்த்ரியம் ததாது ।
मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥ १॥mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayi sūryo bhrājo dadhātu || 1||மயி மேதாம் மயி ப்ரஜாம் மயி ஸூர்யோ ப்ராஜோ ததாது ॥ 1॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: संस्कृत विकिस्रोत "महानारायणोपनिषत्" (संशोधन 400459, आन्ध्र पाठ), अनुवाक ४१–४४; अनुवाक-शीर्षक यथावत् रखे गए। ꣳ चिह्न यथावत्; स्वर-चिह्न संस्करण में नहीं हैं। 11 नवम्बर 2026 को मन्त्रपुष्पम् (रामकृष्ण मठ) और तैत्तिरीयोपनिषत् सस्वरा (श्रीराम प्रेस, मद्रास 1960) की OCR तथा विकिस्रोत १०८ उपनिषद् संग्रह (अथर्व पाठ) से मिलान। एक संशोधन: ४२.२ में स मां → सा मां (तीनों साक्ष्य)। मेधां म/मे, सरस्वती/मनुष्यजा आदि संस्करण-भेद हैं; संस्करण का पाठ रखा गया।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
माँ सरस्वती के और पाठ
- स्तुति · माँ सरस्वती या कुन्देन्दुतुषारहारधवला (सरस्वती वन्दना) Ya Kundendu Tusharahara Dhavala (Saraswati vandana)
- मन्त्र · माँ सरस्वती ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः Om Aim Saraswatyai Namah
- दैनिक प्रार्थना · माँ सरस्वती सरस्वति नमस्तुभ्यं (विद्यारम्भ प्रार्थना) Saraswati Namastubhyam (prayer before study)
- पूजा विधि · माँ सरस्वती वसंत पंचमी सरस्वती पूजा विधि Vasant Panchami Saraswati Puja Vidhi
- बीज मन्त्र · माँ सरस्वती ऐं (सरस्वती बीज) Aim (bija of Saraswati)
- चालीसा · माँ सरस्वती श्री सरस्वती चालीसा Shri Saraswati Chalisa
इन्हीं अवसरों के लिए
- गायत्री मन्त्र · गायत्री माता गायत्री मंत्र Gayatri Mantra
- बीज मन्त्र · बृहस्पति देव गुरु (बृहस्पति) बीज मन्त्र Guru (Brihaspati) Beej Mantra
- बीज मन्त्र · बुध देव बुध बीज मन्त्र Budh Beej Mantra
- वैदिक मन्त्र · बृहस्पति देव बृहस्पते अति यदर्यो (गुरु वैदिक मन्त्र) Brihaspate Ati Yadaryo (Vedic mantra for Guru)
- स्तोत्र · नवग्रह नवग्रह स्तोत्रम् Navagraha Stotram
प्रश्न
मेधा सूक्त क्या है?
मेधा देवी (बुद्धि और धारणा-शक्ति) की उपनिषद्-प्रार्थना, कि वे प्रसन्न होकर आएँ और इन्द्र, सरस्वती, अश्विनौ, अग्नि व सूर्य मेधा, प्रजा और तेज दें।
मेधा सूक्त किस देवता से जुड़ा है?
मेधा सूक्त माँ सरस्वती से जुड़ा है। विद्या, वाणी, संगीत और कलाओं की देवी; वसन्त पंचमी पर और विद्यार्थियों द्वारा अध्ययन से पहले पूजित।
मेधा सूक्त का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। सर्वव्यापिनी, भद्र और प्रसन्न मेधा देवी हमारे पास आएँ; उनकी कृपा से हम सभा में सुवीर पुत्रों के साथ उत्तम वचन कहें। जिस पर वे प्रसन्न हों वह ऋषि, ब्रह्मज्ञ और धनवान् होता है; वे द्रविण के साथ हमें स्वीकार करें। इन्द्र, देवी सरस्वती और पुष्करमाला धारण करने वाले दोनों अश्विनौ मुझे मेधा दें; अप्सराओं और गन्धर्वों की मेधा, दैवी सुरभि मेधा मुझ पर प्रसन्न हो; विश्वरूपा, हिरण्यवर्णा, ऊर्जस्वती, पयस्विनी मेधा मुझे स्वीकार करे। अग्नि, इन्द्र और सूर्य मुझमें मेधा, प्रजा, तेज, इन्द्रिय-बल और भ्राज स्थापित करें।
मेधा सूक्त का स्रोत क्या है?
महानारायण उपनिषद् (तैत्तिरीय आरण्यक, दशम प्रपाठक) — Anuvakas 41–44 of the Andhra recension (Taittiriya Aranyaka 10.41–44). परम्परा: वैदिक।
क्या मेधा सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?
१०८ उपनिषद् संग्रहों का अथर्व पाठ केवल पहले तीन अनुवाक (एक खण्ड में) देता है, सरस्वती के स्थान पर दैवी मेधा मनुष्यजा पढ़ता है और मयि मेधां मन्त्र नहीं देता। दक्षिण की पाठ-पुस्तकों (जैसे मन्त्रपुष्पम्) में आगे तैत्तिरीयोपनिषद् का यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः और कभी मेधा गायत्री जोड़ी जाती है; वे अनुवाक ४१–४४ का भाग नहीं हैं और यहाँ नहीं हैं।