सूक्त · माँ सरस्वती

मेधा सूक्त Medha Suktam

मेधा देवी (बुद्धि और धारणा-शक्ति) की उपनिषद्-प्रार्थना, कि वे प्रसन्न होकर आएँ और इन्द्र, सरस्वती, अश्विनौ, अग्नि व सूर्य मेधा, प्रजा और तेज दें।

मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच

PDF

मूल पाठ

41

एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।ekacatvāriṃśo'nuvākaḥ |ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਨੁਵਾਕਃ ।

मन्त्र 1

मेधादेवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना ।medhādevī juṣamāṇā na āgādviśvācī bhadrā sumanasyamānā |ਮੇਧਾਦੇਵੀ ਜੁਸ਼ਮਾਣਾ ਨ ਆਗਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਭਦ੍ਰਾ ਸੁਮਨਸ੍ਯਮਾਨਾ ।

त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ १॥tvayā juṣṭā juṣamāṇā duruktānbṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || 1||ਤ੍ਵਯਾ ਜੁਸ਼੍ਟਾ ਜੁਸ਼ਮਾਣਾ ਦੁਰੁਕ੍ਤਾਨ੍ਬ੍ਰਿਹਦ੍ਵਦੇਮ ਵਿਦਥੇ ਸੁਵੀਰਾਃ ॥ 1॥

यह पद साझा करें

मन्त्र 2

त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत त्वया ।tvayā juṣṭa ṛṣirbhavati devi tvayā brahmāgataśrīruta tvayā |ਤ੍ਵਯਾ ਜੁਸ਼੍ਟ ਰਿਸ਼ਿਰ੍ਭਵਤਿ ਦੇਵਿ ਤ੍ਵਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗਤਸ਼੍ਰੀਰੁਤ ਤ੍ਵਯਾ ।

त्वया जुष्टश्चित्रं विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे ॥ २॥tvayā juṣṭaścitraṃ vindate vasu sā no juṣasva draviṇena medhe || 2||ਤ੍ਵਯਾ ਜੁਸ਼੍ਟਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਂ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਵਸੁ ਸਾ ਨੋ ਜੁਸ਼ਸ੍ਵ ਦ੍ਰਵਿਣੇਨ ਮੇਧੇ ॥ 2॥

यह पद साझा करें

42

द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।dvicatvāriṃśo'nuvākaḥ |ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਨੁਵਾਕਃ ।

मन्त्र 3

मेधां म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती ।medhāṃ ma indro dadātu medhāṃ devī sarasvatī |ਮੇਧਾਂ ਮ ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦਦਾਤੁ ਮੇਧਾਂ ਦੇਵੀ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ।

मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ १॥medhāṃ me aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau || 1||ਮੇਧਾਂ ਮੇ ਅਸ਼੍ਵਿਨਾਵੁਭਾਵਾਧਤ੍ਤਾਂ ਪੁਸ਼੍ਕਰਸ੍ਰਜੌ ॥ 1॥

यह पद साझा करें

मन्त्र 4

अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः ।apsarāsu ca yā medhā gandharveṣu ca yanmanaḥ |ਅਪ੍ਸਰਾਸੁ ਚ ਯਾ ਮੇਧਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵੇਸ਼ੁ ਚ ਯਨ੍ਮਨਃ ।

दैवी मेधा सरस्वती सा मां मेधा सुरभिर्जुषताꣳ स्वाहा ॥ २॥daivī medhā sarasvatī sā māṃ medhā surabhirjuṣatāꣳ svāhā || 2||ਦੈਵੀ ਮੇਧਾ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਸਾ ਮਾਂ ਮੇਧਾ ਸੁਰਭਿਰ੍ਜੁਸ਼ਤਾꣳ ਸ੍ਵਾਹਾ ॥ 2॥

यह पद साझा करें

43

त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।tricatvāriṃśo'nuvākaḥ |ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਨੁਵਾਕਃ ।

मन्त्र 5

आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या ।ā māṃ medhā surabhirviśvarūpā hiraṇyavarṇā jagatī jagamyā |ਆ ਮਾਂ ਮੇਧਾ ਸੁਰਭਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪਾ ਹਿਰਣ੍ਯਵਰ੍ਣਾ ਜਗਤੀ ਜਗਮ੍ਯਾ ।

ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम् ॥ १॥ūrjasvatī payasā pinvamānā sā māṃ medhā supratīkā juṣatām || 1||ਊਰ੍ਜਸ੍ਵਤੀ ਪਯਸਾ ਪਿਨ੍ਵਮਾਨਾ ਸਾ ਮਾਂ ਮੇਧਾ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਾ ਜੁਸ਼ਤਾਮ੍ ॥ 1॥

यह पद साझा करें

44

चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।catuścatvāriṃśo'nuvākaḥ |ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਨੁਵਾਕਃ ।

मन्त्र 6

मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु ।mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayyagnistejo dadhātu |ਮਯਿ ਮੇਧਾਂ ਮਯਿ ਪ੍ਰਜਾਂ ਮਯ੍ਯਗ੍ਨਿਸ੍ਤੇਜੋ ਦਧਾਤੁ ।

मयि मेधां मयि प्रजां मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु ।mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayīndra indriyaṃ dadhātu |ਮਯਿ ਮੇਧਾਂ ਮਯਿ ਪ੍ਰਜਾਂ ਮਯੀਨ੍ਦ੍ਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਦਧਾਤੁ ।

मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥ १॥mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayi sūryo bhrājo dadhātu || 1||ਮਯਿ ਮੇਧਾਂ ਮਯਿ ਪ੍ਰਜਾਂ ਮਯਿ ਸੂਰ੍ਯੋ ਭ੍ਰਾਜੋ ਦਧਾਤੁ ॥ 1॥

यह पद साझा करें

अन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ଓଡ଼ିଆ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित

पाठ: संस्कृत विकिस्रोत "महानारायणोपनिषत्" (संशोधन 400459, आन्ध्र पाठ), अनुवाक ४१–४४; अनुवाक-शीर्षक यथावत् रखे गए। ꣳ चिह्न यथावत्; स्वर-चिह्न संस्करण में नहीं हैं। 11 नवम्बर 2026 को मन्त्रपुष्पम् (रामकृष्ण मठ) और तैत्तिरीयोपनिषत् सस्वरा (श्रीराम प्रेस, मद्रास 1960) की OCR तथा विकिस्रोत १०८ उपनिषद् संग्रह (अथर्व पाठ) से मिलान। एक संशोधन: ४२.२ में स मां → सा मां (तीनों साक्ष्य)। मेधां म/मे, सरस्वती/मनुष्यजा आदि संस्करण-भेद हैं; संस्करण का पाठ रखा गया।

रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।

माँ सरस्वती के और पाठ

इन्हीं अवसरों के लिए

प्रश्न

मेधा सूक्त क्या है?

मेधा देवी (बुद्धि और धारणा-शक्ति) की उपनिषद्-प्रार्थना, कि वे प्रसन्न होकर आएँ और इन्द्र, सरस्वती, अश्विनौ, अग्नि व सूर्य मेधा, प्रजा और तेज दें।

मेधा सूक्त किस देवता से जुड़ा है?

मेधा सूक्त माँ सरस्वती से जुड़ा है। विद्या, वाणी, संगीत और कलाओं की देवी; वसन्त पंचमी पर और विद्यार्थियों द्वारा अध्ययन से पहले पूजित।

मेधा सूक्त का अर्थ क्या है?

संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। सर्वव्यापिनी, भद्र और प्रसन्न मेधा देवी हमारे पास आएँ; उनकी कृपा से हम सभा में सुवीर पुत्रों के साथ उत्तम वचन कहें। जिस पर वे प्रसन्न हों वह ऋषि, ब्रह्मज्ञ और धनवान् होता है; वे द्रविण के साथ हमें स्वीकार करें। इन्द्र, देवी सरस्वती और पुष्करमाला धारण करने वाले दोनों अश्विनौ मुझे मेधा दें; अप्सराओं और गन्धर्वों की मेधा, दैवी सुरभि मेधा मुझ पर प्रसन्न हो; विश्वरूपा, हिरण्यवर्णा, ऊर्जस्वती, पयस्विनी मेधा मुझे स्वीकार करे। अग्नि, इन्द्र और सूर्य मुझमें मेधा, प्रजा, तेज, इन्द्रिय-बल और भ्राज स्थापित करें।

मेधा सूक्त का स्रोत क्या है?

महानारायण उपनिषद् (तैत्तिरीय आरण्यक, दशम प्रपाठक) — Anuvakas 41–44 of the Andhra recension (Taittiriya Aranyaka 10.41–44). परम्परा: वैदिक।

क्या मेधा सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?

१०८ उपनिषद् संग्रहों का अथर्व पाठ केवल पहले तीन अनुवाक (एक खण्ड में) देता है, सरस्वती के स्थान पर दैवी मेधा मनुष्यजा पढ़ता है और मयि मेधां मन्त्र नहीं देता। दक्षिण की पाठ-पुस्तकों (जैसे मन्त्रपुष्पम्) में आगे तैत्तिरीयोपनिषद् का यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः और कभी मेधा गायत्री जोड़ी जाती है; वे अनुवाक ४१–४४ का भाग नहीं हैं और यहाँ नहीं हैं।

व्हाट्सऐप