मेधा सूक्त Medha Suktam
मेधा देवी (बुद्धि और धारणा-शक्ति) की उपनिषद्-प्रार्थना, कि वे प्रसन्न होकर आएँ और इन्द्र, सरस्वती, अश्विनौ, अग्नि व सूर्य मेधा, प्रजा और तेज दें।
- देवता माँ सरस्वती
- प्रकार सूक्त
- भाषा संस्कृत
- परम्परा वैदिक
- स्रोत संस्कृत विकिस्रोत (sa.wikisource.org) — महानारायणोपनिषत्, revision 400459, anuvakas 41–44
मूल / शास्त्रीय पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
41
एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।ekacatvāriṃśo'nuvākaḥ |ଏକଚତ୍ବାରିଂଶୋଽନୁବାକଃ ।
मन्त्र 1
मेधादेवी जुषमाणा न आगाद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना ।medhādevī juṣamāṇā na āgādviśvācī bhadrā sumanasyamānā |ମେଧାଦେବୀ ଜୁଷମାଣା ନ ଆଗାଦ୍ବିଶ୍ବାଚୀ ଭଦ୍ରା ସୁମନସ୍ଯମାନା ।
त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥ १॥tvayā juṣṭā juṣamāṇā duruktānbṛhadvadema vidathe suvīrāḥ || 1||ତ୍ବଯା ଜୁଷ୍ଟା ଜୁଷମାଣା ଦୁରୁକ୍ତାନ୍ବୃହଦ୍ବଦେମ ବିଦଥେ ସୁବୀରାଃ ॥ 1॥
यह पद साझा करेंमन्त्र 2
त्वया जुष्ट ऋषिर्भवति देवि त्वया ब्रह्मागतश्रीरुत त्वया ।tvayā juṣṭa ṛṣirbhavati devi tvayā brahmāgataśrīruta tvayā |ତ୍ବଯା ଜୁଷ୍ଟ ଋଷିର୍ଭବତି ଦେବି ତ୍ବଯା ବ୍ରହ୍ମାଗତଶ୍ରୀରୁତ ତ୍ବଯା ।
त्वया जुष्टश्चित्रं विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे ॥ २॥tvayā juṣṭaścitraṃ vindate vasu sā no juṣasva draviṇena medhe || 2||ତ୍ବଯା ଜୁଷ୍ଟଶ୍ଚିତ୍ରଂ ବିନ୍ଦତେ ବସୁ ସା ନୋ ଜୁଷସ୍ବ ଦ୍ରବିଣେନ ମେଧେ ॥ 2॥
यह पद साझा करें42
द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।dvicatvāriṃśo'nuvākaḥ |ଦ୍ବିଚତ୍ବାରିଂଶୋଽନୁବାକଃ ।
मन्त्र 3
मेधां म इन्द्रो ददातु मेधां देवी सरस्वती ।medhāṃ ma indro dadātu medhāṃ devī sarasvatī |ମେଧାଂ ମ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଦଦାତୁ ମେଧାଂ ଦେବୀ ସରସ୍ବତୀ ।
मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥ १॥medhāṃ me aśvināvubhāvādhattāṃ puṣkarasrajau || 1||ମେଧାଂ ମେ ଅଶ୍ବିନାବୁଭାବାଧତ୍ତାଂ ପୁଷ୍କରସ୍ରଜୌ ॥ 1॥
यह पद साझा करेंमन्त्र 4
अप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः ।apsarāsu ca yā medhā gandharveṣu ca yanmanaḥ |ଅପ୍ସରାସୁ ଚ ଯା ମେଧା ଗନ୍ଧର୍ବେଷୁ ଚ ଯନ୍ମନଃ ।
दैवी मेधा सरस्वती सा मां मेधा सुरभिर्जुषताꣳ स्वाहा ॥ २॥daivī medhā sarasvatī sā māṃ medhā surabhirjuṣatāꣳ svāhā || 2||ଦୈବୀ ମେଧା ସରସ୍ବତୀ ସା ମାଂ ମେଧା ସୁରଭିର୍ଜୁଷତାꣳ ସ୍ବାହା ॥ 2॥
यह पद साझा करें43
त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।tricatvāriṃśo'nuvākaḥ |ତ୍ରିଚତ୍ବାରିଂଶୋଽନୁବାକଃ ।
मन्त्र 5
आ मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या ।ā māṃ medhā surabhirviśvarūpā hiraṇyavarṇā jagatī jagamyā |ଆ ମାଂ ମେଧା ସୁରଭିର୍ବିଶ୍ବରୂପା ହିରଣ୍ଯବର୍ଣା ଜଗତୀ ଜଗମ୍ଯା ।
ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम् ॥ १॥ūrjasvatī payasā pinvamānā sā māṃ medhā supratīkā juṣatām || 1||ଊର୍ଜସ୍ବତୀ ପଯସା ପିନ୍ବମାନା ସା ମାଂ ମେଧା ସୁପ୍ରତୀକା ଜୁଷତାମ୍ ॥ 1॥
यह पद साझा करें44
चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।catuścatvāriṃśo'nuvākaḥ |ଚତୁଶ୍ଚତ୍ବାରିଂଶୋଽନୁବାକଃ ।
मन्त्र 6
मयि मेधां मयि प्रजां मय्यग्निस्तेजो दधातु ।mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayyagnistejo dadhātu |ମଯି ମେଧାଂ ମଯି ପ୍ରଜାଂ ମଯ୍ଯଗ୍ନିସ୍ତେଜୋ ଦଧାତୁ ।
मयि मेधां मयि प्रजां मयीन्द्र इन्द्रियं दधातु ।mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayīndra indriyaṃ dadhātu |ମଯି ମେଧାଂ ମଯି ପ୍ରଜାଂ ମଯୀନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଦଧାତୁ ।
मयि मेधां मयि प्रजां मयि सूर्यो भ्राजो दधातु ॥ १॥mayi medhāṃ mayi prajāṃ mayi sūryo bhrājo dadhātu || 1||ମଯି ମେଧାଂ ମଯି ପ୍ରଜାଂ ମଯି ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରାଜୋ ଦଧାତୁ ॥ 1॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ മലയാളം ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: संस्कृत विकिस्रोत "महानारायणोपनिषत्" (संशोधन 400459, आन्ध्र पाठ), अनुवाक ४१–४४; अनुवाक-शीर्षक यथावत् रखे गए। ꣳ चिह्न यथावत्; स्वर-चिह्न संस्करण में नहीं हैं। 11 नवम्बर 2026 को मन्त्रपुष्पम् (रामकृष्ण मठ) और तैत्तिरीयोपनिषत् सस्वरा (श्रीराम प्रेस, मद्रास 1960) की OCR तथा विकिस्रोत १०८ उपनिषद् संग्रह (अथर्व पाठ) से मिलान। एक संशोधन: ४२.२ में स मां → सा मां (तीनों साक्ष्य)। मेधां म/मे, सरस्वती/मनुष्यजा आदि संस्करण-भेद हैं; संस्करण का पाठ रखा गया।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
माँ सरस्वती के और पाठ
- स्तुति · माँ सरस्वती या कुन्देन्दुतुषारहारधवला (सरस्वती वन्दना) Ya Kundendu Tusharahara Dhavala (Saraswati vandana)
- मन्त्र · माँ सरस्वती ॐ ऐं सरस्वत्यै नमः Om Aim Saraswatyai Namah
- दैनिक प्रार्थना · माँ सरस्वती सरस्वति नमस्तुभ्यं (विद्यारम्भ प्रार्थना) Saraswati Namastubhyam (prayer before study)
- पूजा विधि · माँ सरस्वती वसंत पंचमी सरस्वती पूजा विधि Vasant Panchami Saraswati Puja Vidhi
- बीज मन्त्र · माँ सरस्वती ऐं (सरस्वती बीज) Aim (bija of Saraswati)
- चालीसा · माँ सरस्वती श्री सरस्वती चालीसा Shri Saraswati Chalisa
इन्हीं अवसरों के लिए
- गायत्री मन्त्र · गायत्री माता गायत्री मंत्र Gayatri Mantra
- बीज मन्त्र · बृहस्पति देव गुरु (बृहस्पति) बीज मन्त्र Guru (Brihaspati) Beej Mantra
- बीज मन्त्र · बुध देव बुध बीज मन्त्र Budh Beej Mantra
- वैदिक मन्त्र · बृहस्पति देव बृहस्पते अति यदर्यो (गुरु वैदिक मन्त्र) Brihaspate Ati Yadaryo (Vedic mantra for Guru)
- स्तोत्र · नवग्रह नवग्रह स्तोत्रम् Navagraha Stotram
प्रश्न
मेधा सूक्त क्या है?
मेधा देवी (बुद्धि और धारणा-शक्ति) की उपनिषद्-प्रार्थना, कि वे प्रसन्न होकर आएँ और इन्द्र, सरस्वती, अश्विनौ, अग्नि व सूर्य मेधा, प्रजा और तेज दें।
मेधा सूक्त किस देवता से जुड़ा है?
मेधा सूक्त माँ सरस्वती से जुड़ा है। विद्या, वाणी, संगीत और कलाओं की देवी; वसन्त पंचमी पर और विद्यार्थियों द्वारा अध्ययन से पहले पूजित।
मेधा सूक्त का अर्थ क्या है?
संक्षिप्त भावार्थ, अनुवाद नहीं। सर्वव्यापिनी, भद्र और प्रसन्न मेधा देवी हमारे पास आएँ; उनकी कृपा से हम सभा में सुवीर पुत्रों के साथ उत्तम वचन कहें। जिस पर वे प्रसन्न हों वह ऋषि, ब्रह्मज्ञ और धनवान् होता है; वे द्रविण के साथ हमें स्वीकार करें। इन्द्र, देवी सरस्वती और पुष्करमाला धारण करने वाले दोनों अश्विनौ मुझे मेधा दें; अप्सराओं और गन्धर्वों की मेधा, दैवी सुरभि मेधा मुझ पर प्रसन्न हो; विश्वरूपा, हिरण्यवर्णा, ऊर्जस्वती, पयस्विनी मेधा मुझे स्वीकार करे। अग्नि, इन्द्र और सूर्य मुझमें मेधा, प्रजा, तेज, इन्द्रिय-बल और भ्राज स्थापित करें।
मेधा सूक्त का स्रोत क्या है?
महानारायण उपनिषद् (तैत्तिरीय आरण्यक, दशम प्रपाठक) — Anuvakas 41–44 of the Andhra recension (Taittiriya Aranyaka 10.41–44). परम्परा: वैदिक।
क्या मेधा सूक्त के अलग-अलग संस्करण हैं?
१०८ उपनिषद् संग्रहों का अथर्व पाठ केवल पहले तीन अनुवाक (एक खण्ड में) देता है, सरस्वती के स्थान पर दैवी मेधा मनुष्यजा पढ़ता है और मयि मेधां मन्त्र नहीं देता। दक्षिण की पाठ-पुस्तकों (जैसे मन्त्रपुष्पम्) में आगे तैत्तिरीयोपनिषद् का यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः और कभी मेधा गायत्री जोड़ी जाती है; वे अनुवाक ४१–४४ का भाग नहीं हैं और यहाँ नहीं हैं।