युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (विठ्ठलाची आरती) Yuge Atthavis Viteveri Ubha (Vitthalachi Aarti)
पंढरपुर के विठ्ठल की आरती, वारकरी परम्परा और एकादशी पर गाई जाती है: अट्ठाईस युगों से ईंट पर खड़े प्रभु, बगल में रखुमाई, चरणों में भीमा, आषाढ़ी-कार्तिकी के भक्त चंद्रभागा में स्नान करते हुए।
- देवता विठ्ठल (विठोबा)
- प्रकार आरती
- भाषा मराठी
- परम्परा वैष्णव
- स्रोत श्रीहरिभजनामृत, भाग 1 — संपादक जगन्नाथ रघुनाथ आजगांवकर, 1865 — aarti 215, printed pp. 103–104 (archive.org in.ernet.dli.2015.366042, leaves 113–114)
स्रोत-आधारित पाठ सम्पादकीय जाँच
मूल पाठ
सुनें और अभ्यास करें
कृत्रिम (मशीनी) आवाज़ — उच्चारण में त्रुटि हो सकती है; रिकॉर्डिंग को प्राथमिकता दें।
कुंजियाँ (जब प्लेयर पर फ़ोकस हो): ← और → पिछला या अगला पद, स्पेस चलाएँ या रोकें।
यहाँ उच्चारण ऑडियो उपलब्ध नहीं है: इस पाठ की रिकॉर्डिंग अभी नहीं है और इस ब्राउज़र में संस्कृत या हिन्दी की आवाज़ नहीं है।
पद 1
युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा ।yugeṃ aṭhṭhāvīs viṭevarī ubhā |യുഗേം അഠ്ഠാവീസ വിടേവരീ ഉഭാ ।
वामांगी रखुमाई दिसे दिव्यशोभा ।vāmāṃgī rakhumāī dise divyaśobhā |വാമാംഗീ രഖുമാഈ ദിസേ ദിവ്യശോഭാ ।
पुंडलिकाचे भेटी परब्रम्ह आलें गा ।puṃḍalikāce bheṭī parabramha āleṃ gā |പുംഡലികാചേ ഭേടീ പരബ്രമ്ഹ ആലേം ഗാ ।
चरणीं वाहे भीमा उद्धरी जग ॥ १ ॥caraṇīṃ vāhe bhīmā uddharī jag || 1 ||ചരണീം വാഹേ ഭീമാ ഉദ്ധരീ ജഗ ॥ 1 ॥
यह पद साझा करेंटेक 1
जयदेव जयदेव जय पांडुरंगा ।jayadev jayadev jay pāṃḍuraṃgā |ജയദേവ ജയദേവ ജയ പാംഡുരംഗാ ।
रखुमाईवल्लभा राहीच्या वल्लभा पावें जिवलगा ॥ धु० ॥rakhumāīvallabhā rāhīcyā vallabhā pāveṃ jivalagā || dhu0 ||രഖുമാഈവല്ലഭാ രാഹീച്യാ വല്ലഭാ പാവേം ജിവലഗാ ॥ ധു0 ॥
यह पद साझा करेंपद 2
तुळसीमाळा गळां कर ठेवुनि कटीं ।tuḷasīmāḷā gaḷāṃ kar ṭhevuni kaṭīṃ |തുളസീമാളാ ഗളാം കര ഠേവുനി കടീം ।
कासे पीतांबर कस्तुरि लल्लाटीं ।kāse pītāṃbar kasturi lallāṭīṃ |കാസേ പീതാംബര കസ്തുരി ലല്ലാടീം ।
देव सुरवर नित्य येति भेटी ।dev suravar nitya yeti bheṭī |ദേവ സുരവര നിത്യ യേതി ഭേടീ ।
गरुड हनुमंत पुढें उभे राहती ॥ २ ॥garuḍ hanumaṃt puḍheṃ ubhe rāhatī || 2 ||ഗരുഡ ഹനുമംത പുഢേം ഉഭേ രാഹതീ ॥ 2 ॥
यह पद साझा करेंपद 3
धन्य वेणुनाद अनुक्षेत्रपाळा ।dhanya veṇunād anukṣetrapāḷā |ധന്യ വേണുനാദ അനുക്ഷേത്രപാളാ ।
सुवर्णाचीं कमळें पदमाळा गळां ।suvarṇācīṃ kamaḷeṃ padamāḷā gaḷāṃ |സുവര്ണാചീം കമളേം പദമാളാ ഗളാം ।
राई रुक्माबाई राणिया सकळा ।rāī rukmābāī rāṇiyā sakaḷā |രാഈ രുക്മാബാഈ രാണിയാ സകളാ ।
ओंवाळिते राधा विठ्ठळ सांवळा ॥ ३ ॥oṃvāḷite rādhā viṭhṭhaḷ sāṃvaḷā || 3 ||ഓംവാളിതേ രാധാ വിഠ്ഠള സാംവളാ ॥ 3 ॥
यह पद साझा करेंपद 4
ओंवाळूं आरत्या कुरवंड्या येती ।oṃvāḷūṃ āratyā kuravaṃḍyā yetī |ഓംവാളൂം ആരത്യാ കുരവംഡ്യാ യേതീ ।
चंद्रभागेमाजी सोडुनियां देती ।caṃdrabhāgemājī soḍuniyāṃ detī |ചംദ്രഭാഗേമാജീ സോഡുനിയാം ദേതീ ।
दिंड्यापताका वैष्णव नाचती ।diṃḍyāpatākā vaiṣṇav nācatī |ദിംഡ്യാപതാകാ വൈഷ്ണവ നാചതീ ।
पंढरीचा महिमा वर्णावा किती ॥ ४ ॥paṃḍharīcā mahimā varṇāvā kitī || 4 ||പംഢരീചാ മഹിമാ വര്ണാവാ കിതീ ॥ 4 ॥
यह पद साझा करेंपद 5
आषाढी कार्तिकी भक्तजन येती ।āṣāḍhī kārtikī bhaktajan yetī |ആഷാഢീ കാര്തികീ ഭക്തജന യേതീ ।
चंद्रभागेमाजी स्नान जे करिती ।caṃdrabhāgemājī snān je karitī |ചംദ്രഭാഗേമാജീ സ്നാന ജേ കരിതീ ।
दर्शनहेळामात्र तयां होय मुक्ति ।darśanaheḷāmātra tayāṃ hoy mukti |ദര്ശനഹേളാമാത്ര തയാം ഹോയ മുക്തി ।
केशवासी नामदेव भावें ओंवाळिती ॥ ५ ॥keśavāsī nāmadev bhāveṃ oṃvāḷitī || 5 ||കേശവാസീ നാമദേവ ഭാവേം ഓംവാളിതീ ॥ 5 ॥
यह पद साझा करेंअन्य लिपि में पढ़ें: ગુજરાતી বাংলা தமிழ் తెలుగు ಕನ್ನಡ ଓଡ଼ିଆ ਪੰਜਾਬੀ · देवनागरी पाठ से अक्षर-दर-अक्षर, अनुमानित
पाठ: श्रीहरिभजनामृत भाग 1 (आजगांवकर, 1865), DLI स्कैन in.ernet.dli.2015.366042, पृष्ठ 103–104; OCR को स्कैन-छवि से पंक्ति-दर-पंक्ति पढ़ा गया। 11 नवम्बर 2026 को भक्तिमार्गप्रदीप 1910, श्रीनामदेव महाराज भाग 8 (1927) और नवनीत 1871 स्कैन की OCR से मिलान। 22 पंक्तियाँ; 22 OCR-संशोधन (सब स्कैन से पुष्ट); बाद के संस्करणों के अन्तर (जग/जगा, राधा विठ्ठळ/राजा विठोबा, पदमाळा/वनमाळा) टिप्पणी में दर्ज। अन्तिम चरण में नामदेव का नाम है।
रोमन पंक्ति देवनागरी से बना IAST लिप्यन्तरण है (ā = दीर्घ आ, ṃ = अनुस्वार, ḥ = विसर्ग, ś/ṣ = श/ष, c = च)। हिन्दी, अवधी और ब्रज पाठों में शब्द के अन्त का मौन 'अ' नहीं लिखा जाता। लिप्यन्तरण में वैदिक स्वर नहीं दिखते।
इन्हीं अवसरों के लिए
- सहस्रनाम · भगवान विष्णु विष्णु सहस्रनाम स्तोत्र Vishnu Sahasranama Stotram
- ध्यान श्लोक · भगवान विष्णु शान्ताकारं भुजगशयनं Shantakaram Bhujagashayanam
- मूल मन्त्र · भगवान विष्णु ॐ नमो नारायणाय (अष्टाक्षरी मन्त्र) Om Namo Narayanaya (Ashtakshari Mantra)
- गायत्री मन्त्र · भगवान विष्णु विष्णु गायत्री (नारायण गायत्री) Vishnu Gayatri (Narayana Gayatri)
- अष्टकम् · भगवान विष्णु अच्युताष्टकम् Achyutashtakam
- पूजा विधि · भगवान विष्णु एकादशी व्रत और पूजा विधि Ekadashi Vrat and Puja Vidhi
- कवच · भगवान विष्णु नारायण कवच Narayana Kavacham
- मूल मन्त्र · भगवान श्रीकृष्ण ॐ नमो भगवते वासुदेवाय (द्वादशाक्षरी मन्त्र) Om Namo Bhagavate Vasudevaya (Dvadashakshari Mantra)
प्रश्न
युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (विठ्ठलाची आरती) क्या है?
पंढरपुर के विठ्ठल की आरती, वारकरी परम्परा और एकादशी पर गाई जाती है: अट्ठाईस युगों से ईंट पर खड़े प्रभु, बगल में रखुमाई, चरणों में भीमा, आषाढ़ी-कार्तिकी के भक्त चंद्रभागा में स्नान करते हुए।
युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (विठ्ठलाची आरती) किस देवता से जुड़ा है?
युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (विठ्ठलाची आरती) विठ्ठल (विठोबा) से जुड़ा है। पंढरपुर के देवता, ईंट पर कमर पर हाथ रखे खड़े, रखुमाई के साथ विष्णु-कृष्ण के रूप में पूजित; महाराष्ट्र की वारकरी परम्परा और आषाढ़ी-कार्तिकी एकादशी की वारी के केन्द्र।
युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (विठ्ठलाची आरती) का अर्थ क्या है?
अट्ठाईस युगों से वे ईंट पर खड़े हैं, वामांग में रखुमाई की दिव्य शोभा; पुंडलिक से मिलने परब्रह्म आया और चरणों में बहती भीमा जगत का उद्धार करती है। ध्रुवपद में रखुमाई और राही के प्रिय पांडुरंग की जय है। गले में तुलसी की माला, कमर पर हाथ, पीतांबर और ललाट पर कस्तूरी; देव, गरुड़ और हनुमान सेवा में खड़े हैं। वेणुनाद के बीच राही-रुक्माबाई साँवले विठ्ठल की आरती उतारती हैं; भक्त आरतियाँ लाकर चंद्रभागा में छोड़ते हैं, वैष्णव दिंडी-पताका लेकर नाचते हैं; आषाढ़ी-कार्तिकी को स्नान करने वालों को दर्शन मात्र से मुक्ति मिलती है, और नामदेव केशव की आरती उतारते हैं।
युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (विठ्ठलाची आरती) का स्रोत क्या है?
पारम्परिक भक्ति पाठ (प्रचलित मुद्रित एवं मौखिक रूप) — Aarti of Vitthal; printed in Shri Haribhajanamrita part 1 (1865), aarti 215, pp. 103–104. परम्परा: वैष्णव।
क्या युगें अठ्ठावीस विटेवरी उभा (विठ्ठलाची आरती) के अलग-अलग संस्करण हैं?
पुराने संग्रह (नवनीत) में केवल तीन चरण हैं; बाद के संस्करणों में पाँच, जैसे यहाँ। 'राधा विठ्ठळ'/'राजा विठोबा', 'पदमाळा'/'वनमाळा' और ध्रुवपद में 'राईच्या वल्लभा' के होने-न-होने में अन्तर है। आज आरती के बाद गाया जाने वाला 'येई वो विठ्ठले माझे माउली ये' अलग अभंग है, छपी आरती का भाग नहीं। यह पाठ 1865 के हरिभजनामृत पर आधारित है।